- Lịch sử Phật giáo Việt
Nam
- Từ khởi nguyên đến thời
Lư Nam Đế
- Tiến sĩ Lê Mạnh Thát
- Chương XII
- Về Trí Bân và Giải Hàn thực Tán Phương
Về Trí Bân
Về Hàn thực tán phương
Kể từ ngày Mâu Tử chống lại việc
chữa bệnh bằng tàn nhang nức tải và Quế Phụ khám pá dược tính của
quế chi cho tới Đạo Huệ được mời vạ kinh đô chữa bệnh cho hoàng cơ
cuả Lư Anh Tôn, trong khoảng gần một ngàn năm này t́nh trạng y dược học
tại nước ta chưa bao giờ được nghiên cứu tới. Chúng tôi do đó đề
nghi cung hiến một vài tư liệu dưới đây về một nhà sư Trung Quốc bị
đuổi ra Giao Châu và cuốn sách dược học cuả ông, giả thiết rằng, kiến
thức y dược cuả ông quả đă ảnh hưởng t́nh trạng hiểu biết phát
triển y dược Việt Nam ở những thế kỷ sau. Giả thiết này dĩ nhiên
không đến nỗi quá tưởng tượng hay xa vời, cứ vào thông lệ của những
phát triển song song trong lịch sử Phật giáo Việt Nam kiểu Vô Ngôn Thông
với Cảm Thành hay Tiêu Diêu với Tuệ Trung thượng sĩ. Hơn nữa, lịch sử
y dược Việt Nam đạt đến cao độ với sự ra đời Nam dược thần diệu
của thiền sư Tuệ Tĩnh. Thế th́, tối thiểu ta phải giả thiết nó đă
phát triển trong một truyền thống nào đó.
Trước Tuệ Tĩnh ta có Đạo Huệ,
trước Đạo Huệ v́ vậy phải có một số người mà trong ấy ta phải kể
tới nhà sư Trung Quốc bị đày nói trên. Ngoài ra, như sẽ thấ, nhà sư này
là một đồng đại của Huệ Lâm. Và Huệ Lâm cũng như Quân thiện luận
của ông đă là chủ đề bàn căi khá sôi nổi trong Sáu lá thư xưa nhất
của lịch sử văn học và Phật giáo nước ta, mà chúng tôi đă có dịp
bàn căi. Tác phẩm y dược của nhà sư ấy do thế chắc cũng gợi lên khá
nhiều phản ứng giữa tập thể Tăng già Việt Nam. Cứ vào bằng cớ trường
hợp trên, nhà sư và tác phẩm y dược của ông đáng nên bàn căi trong
khuôn khổ của lịch sử phát triển y dược Việt Nam, dẫu ngày nay ta hiện
chưa có một chứng tích nào bày tỏ ảnh hưởng thực sự của nó. Vậy
th́, nhà sư ấy là ai và tác phẩm đó là ǵ?
Về Trí Bân
[^]
Cao Tăng truyện quyển 7 ĐTK 2059 tờ
373c11-1 trong khi mô tả cuộc đời và sự nghiệp của Tăng Cẩn, đă chêm
thêm một đoạn sau: "Trước đó Sa-môn Trí Bân lần đầu tiên thay Đàm
Nhạc làm tăng chính. Bân cũng bực lấy đạo đức làm tôn chi, giỏi về
Tam luận và Duy ma, Tư ích, Mao thi, và Trang lăo; sau vụ Nghĩa gia cấu hấn,
người đương thời dèm pha Bân rằng "Bân hành đạo v́ vụ Nghĩa
gia"; nên bèn bị đuổi ra Giao Châu". Hơn một trăm năm sau, mục y
gia trong Kinh tịch chi của Tùy thư quyển 24 tờ 16b8-9 đă ghi: "Giải
hàn thực tán phương 2 quyển Thích Tri Bân soạn". Nhà sư cùng tác phẩm
chúng tôi muốn nói tới, như vậy không ǵ khác hơn là Trí Bân và Giải
hàn thực tán phương.
Về nhà sư Trí Bân, ngày nay ta
không thể biết ǵ hơn là đoạn chêm thêm vừa dẫn của Cao Tăng truyện.
Chúng ta biết ông thay Đàm Nhạc làm Tăng chính, nhưng không biết Đàm Nhạc
là ai và ông thay người này vào lúc nào. Cùng một cách, mặc dù Huệ Hạo
bảo ông thông thạo cả lư thuyết Phật giáo, mà Tam luân, kinh Duy ma và Tư
ích là những thí dụ, lẫn những học thuật thế tục kiểu kinh Thi với
chú dẫn của họ Mao cùng Lăo Tử và Trang Tử. Hạo không cho biết ǵ hết
về kiến thức y dược của Bân. Cuối cùng, tuy ghi lại lư do tại sao Bân
bị đuổi ra nước ta, đấy là vụ khởi hấn Nghĩa gia, Huệ Hạo không
ghi rơ Bân chính thức bị đuổi vào năm nào. Đứng trước những mập mờ
và bất xúc này, việc viết lại cuộc đời của Trí Bân do thế tất
không phải là dễ dàng. Tuy nhiên, dẫu hai chi tiết đầu không ích lợi
ǵ mấy, chi tiết cuối cùng về vụ gây hấn Nghĩa gia có thể giúp ta xác
định một cách khá tương đối thỏa măn thời gian Bân bị đuổi ra nước
ta. Thế th́, vụ khởi hấn Nghĩa gia là vụ ǵ, để cho Bân vướng mắc?
Như hầu hết các cuộc nối ngôi của
những triều đại thời Nam Bắc phân tranh tại miền Nam, những vua chúa
nhà Lưu Tốn trong hơn 50 năm trị v́ của nó đă nối ngôi nhau qua những vụ
phế lập đẫm máu. Thiếu đế bị giết khi Văn đế lên ngôi. Rồi Văn
đế bị chính bàn tay con ḿnh giết, khi Hiếu Vũ đế tự vị. Hiếu Vũ đế
chết năm 464 lúc mới 35 tuổi. Đứa con trưởng của ông là Lưu Tứ Nghiệp
tức vị hoàng đế, một đứa trẻ 16 tuổi, mà đă hoang chơi tàn phá, như
lời chiếu lên ngôi của Minh đế mô tả: "Tử Nghiệp hung ác điêu
ngoa, chống lại tính trời, mặt người ḷng thú, lúc mới 8 tuổi mà đă
phản đạo bại đức, từ những năm này, xâm vũ ngũ thường, bỏ trệ
tam chính". Nghiệp lên ngôi tháng 5, th́ đến tháng 11 năm sau, bị những
bộ hạ Thọ Thúc Chi, Nguyễn Điền Phu, Lư Đạo Nhi giết. Tháng 12, Lưu Hữu
Bính người con thứ 11 của Văn đế tức vị xưng Thái Tôn Minh hoàng đế,
cải nguyên Thái Thỉ nguyên niên. Tử Nghiệp trở thành Tiền phế đế.
Trong khi những biến cố này xảy
ra ở Kiến Nghiệp, một vận động đang thành h́nh chung quanh Lưu Tử Huân,
nhằm phế Nghiệp và lập Huân làm hoàng đế, tại Tầm Dương dưới sự
lănh đạo của Đặng Uyển. Nhưng trước khi Huân hành động, Nghiệp đă
bị giết và Bính lên ngôi. Bính liền phong cho Huaân làm xa kỵ tướng quân
khai phủ nghi đồng tam ty. Song, như Tống thư quyển 80 tờ 2b4-9 và Nam sử
quyển 14 tờ 17a1-3 viết: "Uyển không nhận lệnh; Thái Thỉ năm thứ 2
tháng giêng đế ở Tầm dương, đặt niên hiệu Nghĩa gia, đặt đủ bách
quan, bốn phương hưởng ứng; năm đó bốn phưong triều cống, tất cả đều
tới chầu Tầm Dương; đến khi quân của Uyển bại, Tử Huân bị giết,
lúc bấy giờ tuổi mới 11, chôn ở Lô Sơn Tầm Dương". Nghĩa gia như
vậy là niên hiệu của Lưu Tử Huân, người con thứ ba của Hiếu Vũ đế.
Vụ khởi hấn Nghĩa gia do đó chính là vụ dành ngôi giữa Huân và Bính,
mà sau khi thắng trận đă được biết là Minh đế. Vụ này xảy ra vào năm
Thái Thỉ thứ hai, tức năm 466.
Bây giờ, cứ Cao Tăng truyện th́
Trí Bân bị đuổi ra nước ta v́ vụ khởi hấn Nghĩa gia. Bân đến nước
ta do đó phải sau năm 466 không lâu. Không lâu, bởi v́ 1) khi đă lên ngôi,
Minh đế liền sắc vị thầy của ḿnh là Tăng Cẩn làm "thiên hạ tăng
chủ" thay thế Bân, và 2) Thời gian cách vụ Nghĩa gia không xa để cho
lời dèm pha kiểu trên thực sự có một khả năng cảm kích nào đối với
Minh đế và những người trong cuộc. Bằng vào lời dèm, th́ Bân h́nh như
đă có một tham dự vào vụ khởi hấn ấy. Nhưng nếu t́m xem những tư liệu
liên hệ đặc biệt tiểu sử những người chủ mưu như Đặng Uyển trong
Tống thư quyển 84 tờ 1a5-12a13, chúng ta không t́m thấy một ghi chú về
vai tṛ của Bân, trừ một ghi chú nào về việc thiết lập đàn tràng vào
khoảng tháng 12 năm 465, mà thông thường th́ phải đ̣i hỏi sự tham dự của
những nhà sư_1". Đương nhiên, như Cao Tăng truyện bảo, nó là một lời
dèm. Là lời dèm, nó tất không thể có một sự thật nào. Hơn nữa, Bân
lại là một người "diệc ức vi tật tôn", do thế, nếu báo cáo
của Cao Tăng truyện có thể tin được, ông chắc chắn không đến nỗi quá
dính líu, kiểu lời dèm pha ám chỉ. Dẫu vậy, với những mập mờ nói
trên, dù lính líu hay không đến nỗi quá dính líu, kiểu lời dèm pha ám
chỉ. Dẫu vậy, với những mập mờ nói trên, dù dính líu hay không, Bân
đă bị đuổi ra nước ta, phải sau năm 466. Thời gian đến nước ta từ
đó không thể xác định được một cách chính xác đáng muốn. Điểm chắc
chắn là, ông phải đến trước tháng năm năm 468, khi Trương Mục chết và
Lư Trường Nhân giết "Bắc lai bộ khúc" của Mục đế tự xưng làm
thứ sử, mở đầu một giai đoạn tự trị khá lâu kéo dài tới gần một
thế kỷ với một vài đứt đoạn không đáng kể, tạo cơ hội cho việc
xưng đế của Lư Bôn năm 544. Bân phải đến trước năm 468, bởi v́ sau năm
đó ngay cả thứ sử được cử cũng không dám tới nước ta, huống nữa
là những kẻ bị đày như Bân.
Bân tới nưóc ta như vậy khoảng
giữa những năm 466-468. Ông đă làm ǵ trong khoảng thời gian lưu trú này,
chúng ta ngày nay không thể nào biết được. Nhưng cứ vào trường hợp của
những nhà sư Trung Quốc khác, ông hẳn phải sống một cách tích cực và
tiếp tục công cuộc dạy dỗ cũng như hành đạo của ḿnh. Đặc biệt
khi ông là một tăng chính như hành đạo của ḿnh. Đặc biệt khi ông là
một tăng chính của tổ chức Phật giáo Trung Quốc và có một kiến thức
quảng bác gồm kiêm cả kiến thức Phật giáo và thế tục. Như Huệ Hạo
đă bảo, ông "giỏi Tam luận và Duy ma, Tư ích, Mao thi, Trang Lăo".
Tam luận dĩ nhiên là ba luận văn cơ sở của trường phái Trung đạo Long
thọ, đấy là Trung luận, Thập nị môn luận và Bách luận. Duy ma tức
kinh Duy ma cật. Tư ích tức kinh Tư ích. Mao thi tức kinh Thi đọc theo bản
sao và chú giải của Mao Hưong và Mao Trường. Trang Lăo tức Trang Tử và
Lăo Tử. Với một liệt kê này, người ta cũng có thể thấy, học thức của
Trí Bân là một học thức tam giáo với một thiên trọng Phật giáo. Từ một
học thức loại ấy, chúng ta tất không có ǵ ngạc nhiên nếu Bân đồng
thời cũng là một y sĩ.
T́nh trạng Phật giáo Trung Quốc
vào thế kỷ thứ năm, đặc biệt là vào thế kỷ đó, đă không phải gồm
những nhà sư chỉ biết tụng kinh điển. Ngược lại, những nhà sư vào
thời đó phần lớn là những nhà sư sống một cuộc đời tích cực, tham
dự hầu hết vào mọi sinh hoạt thế sự, tùy theo khả năng của từng
người. Ai giỏi lư luận, học thức th́ tham dự vào việc hoằng pháp, dịch
kinh, dạy dỗ đồ chúng. Ai giỏi thuốc men th́ đi chữa bệnh cho mọi người.
Ai quá u tối ít hiểu biết th́ tham dự vào công tác cày cấy sản xuất.
Chính v́ sự sống đầy tích cực và v́ tha nhân này của tầng lớp tăng
già, mà Phật giáo thời Nam bắc triều Trung Quốc là một Phật giáo hưng
thịnh và mở đường cho những hưng thịnh về sau dưới thời Tùy Đường.
Viết Thích xích luận vào khoảng năm
407, Đạo Hoàng đă phải ghi "hoặc có người khai khẩn cày cấy ruộng
đất, cùng với nông phu một gịng; hoặc có kẻ bán buôn đổi chác, cùng
với mọi người tranh lăi, hoặc có vị rốt chí nghiên cứu y học, khinh
chết thuốc chữa lạnh nóng; hoặc chế tạo ra máy móc kỳ khôi, để giúp
có một sinh nghiệp". Mặc dù những nhà sư sống cuộc đời vừa mô tả
đă bị Hoằng ghép với những người "hoặc chiêm tướng hồ hư, vọng
luận cát hung; hoặc ngụy đạo giả quyền yêu tạ thời ư; hoặc tư súc
ủy tích di dưỡng hữu dư; hoặc chỉ chưởng không đàm, tọa thực bách
tánh", và lên tiếng chê trách là "đức bất xứng phục, hành đa
vi pháp, tuy tạm hữu nhất thiện, diệc hà túc dĩ tiêu cao thắng chi mỹ",
chúng ta phải kể họ là những người đáng kính và đáng phục.
Chính trong bầu không khí "hoặc
có vị rốt chí nghiên cứu y họoc, khinh chế thuốc lạnh thuốc nóng"
này, mà Phật giáo Trung Quốc trong cùng một lúc đă đóng góp cho y học
nhiều tài ba hơn bất cứ thời nào hết. Chỉ dần kiểm soát lại mục Y
gia trong Kinh tịch chí của Tùy thư quyển 24 tờ 16a8-19b13, tối thiểu 12 tác
phẩm đă được ghi lại do những nhà sư Trung Quốc đích nhiên viết, nếu
trừ những sách y học nhập cảng từ Ấn Độ, đấy là Hàn thực tán đối
liệu 1 quyển của Thích Đạo Hồng, Hàn thực giải tạp luận 7 quyển của
Thích Huệ Nghĩa, Giải tán phươg 1 quyển của cùng người, Dược phương
30 quyển của Thích Tăng Thân, Chư dược dị danh 10 quyển của Sa môn Hành
Cử, Đơn phức yếu nghiệm phương 2 quyển của Thích Mạc Măn, Thích Đạo
Hồng phương 1 quyển, Liệu bách bệnh tạp hoàn phương 3 quyển của Thích
Đàm Loan, Luận khí trị liệu phương 1 quyển của cùng người, Nghị luận
bị dự phương 1 quyển của Vu Pháp Khai, và Thích Tăng Khuôn châm chích 1
quyển, cộng thêm với 2 cuốn Giải hàn thực tán phượng hưởng của Bân.
Tất cả chúng đều viết trước thế kỷ thứ 7. Ảnh hưởng của họ đối
với những nhà y học về sau quả đă vĩ đại. Những người như Sào
Nguyên Phương, Tôn Tư Mạo, Lư Đào, Trầm Quát v.v.. đă tiếp tục dẫn chứng
và bàn căi trong tác phẩm của ḿnh. Giữa 11 nhà sư y sĩ vừa kể, ngoài
Bân ra, chỉ Vu Pháp Khai, Đàm Loan và h́nh như Huệ Nghĩa là đă được ghi
lại trong Cao Tăng truyện và tục Cao Tăng truyện, trong đó tiểu sử của
Khai la lôi cuốn hơn hết về phương diện y học liên hệ với Phật giáo.
Cao Tăng truyện quyển 4 tờ
35a13-b12 viết: "Vu Pháp Khai, không biết người xứ nào, đến làm đệ
tử của Lan Công, nghĩ sâu giải ngờ, thấy ư ngoài lời, giỏi Phóng quang
và Pháp Hoa, lại học thuật của Kỳ bà, rơ thông y pháp, thường đi khất
thực, (một hôm) đến nhà một chủ nhân, gặp người vợ đang nguy cấp v́
tảo sinh, mọi trị liệu đều khôg nghiệm, cả nhà đem tŕnh Khai, Khai
nói: "Bệnh đây dễ trị"; người chủ liền giết dê, muốn đem làm
chuyện cúng kính bậy bạ; Khai bảo trước lấy một ít thịt nấu canh,
đem cho uống; xong, Khai nhân đó khí châm, th́ chỉ trong chốc lát một cái
bào thai với thai nhi ḷi ra. Năm Thăng B́nh thứ năm (361) Hiếu Tôn đau,
Khai xem mạch, biết là không khỏi chết, nên sau không chịu vào nữa Hoàng
hậu Khương Hiến ra lệnh nói: "Đế nhỏ dại không khoẻ, ngày hôm
qua cho gọi Vu công vào xem mạch; th́ Vu công chỉ tới trước cửa, mà
không chịu vào, dùng mọi thứ từ chối sợ sệt, nên bắt giao ngục
quan". Bỗng chốc, đế băng; Khai do thế dược miễn, trở về Thạch
thành vùng Diệm huyện, tiếp tục sửa sang chùa Nguyên hoa. Sai Khai dời đến
ở chùa Linh Thứu núi Bạch, thường cùng với Chi Đạo Lâm tranh luận về
vấn đề tức sắc không nghĩa. Hà Mặc đất Lỗ giang tŕnh bày vấn nạn
của Khai. Hy Siêu đất Cao Bằng tuyên thuật trả lời của Lâm. Nó đang c̣n
truyền lại ở đời. Khai có đệ tử là Pháp Uy (...) Có người hỏi Khai:
"Pháp sư cao minh cương giăn, sao c̣n nghiên cứu y thuật" Khai đáp:
"Rơ lục dộ để trừ bệnh bốn ma, tập luyện chín hầu, ấy để trị
bệnh phong hàn; tự lợi, lợi người, ấy không được sao?" Năm 61 tuổi,
Khai mất ở Sơn Tự".
Đọc qua tiểu sử âư của Khai, ta
đă thấy những nhà sư ư sỹ Phật giáo vào thế kỷ thứ IV đă làm việc
như thế nào, đặc biệt là Khai chữa bệnh tảo sinh cho một sản phụ. Đây
phải kể là thí dụ đầu tiên trong lịch sử y học về sự dùng phương
loại nhân tạo để đỡ đẻ một người mắc chứng tảo sinh. Điểm lôi
cuốn hơn nữa là, việc Khai đang nguy cấp. Làm thế, Khai dưới một góc
độ nào đó có thể phạm tội "Tăng tàn" nếu không là "ba la
di" gồm lại trong hai cuốn Giải hàn thực tán phương do Kinh tịch chí
của Tuỳ thư ghi ra. Giải hàn thực tán phương ngày nay đă thất lạc, những
vẫn c̣n sống sót cho tới thế kỷ thứ 12, lúc Trịnh Tiếu (1104-1162) kê
lại trong mục y gia phần nghệ văn chí của Thông chí. Những tác phẩm y học
viết từ thời Tùy trở về sau như Chư bệnh nguyên hầu luận của Sào
Nguyên Phương dời Tùy. Thiên kim phương và Y tâm phương của Tôn Tư Mạo
đời Đường sơ, Ngoại đài bí yếu của Vương Đào thời Trung Đường,
Tiểu Phẩm phương của Trần Diên Chi v.v.. chắc có dẫn Bân, như một số
nghiên cứu đă báo cáo. Thế th́ Hàn thực tán phương là ǵ, mà Bân phải
viết một cuốn sách về việc giải độc nó?
Về Hàn Thực Tán Phương
[^]
Như Dư Gia Tích trong Hàn thực tán
khảo_1 đă vạch ra, trong số những cuốn sách Trung Quốc hiện c̣n. Thế
thuyết tân ngữ là cuốn xưa nhất nói đến tên Hàn thực tán. Nó nằm
trong một chú thích của Lưu Hiếu Tiêu (462-521) cho một câu dẫn của Lưu
Nghĩa Khánh (403-444) ở thiên ngôn ngữ của Thế Thuyết tân ngữ quyển thượng
tờ 23b4-7 về lời nói của Hà Yến (B́nh Thúc), theo đấy "phục ngũ
thạch tán th́ không phải nhằm trị bệnh mà cũng c̣n làm thần minh khai
lăng". Để giải thích ngũ thạch tán là ǵ, Tiêu dẫn Hàn thực tán
luận của Tần Thừa Tố nói rằng: "Phương thuốc hàn thực tán, tuy
xuất hiện từ đời Hán, nhưng người ta ít dùng, cho nên không truyền lại;
tới thượng thư Hà Yến đời Ngụy mới bắt đầu dùng có thần hiệu,
do đó đại hành ở đời, người phục tiếp nối nhau.
Giải thích ngũ thạch tán bằng
hàn thực tán, Tiêu như vậy đồng nhất hai tán ấy với nhau. Điểm này,
hai thế kỷ sau, Tôn Tư Mạo trong Thiên kim dực phưong quyển 22 nói rơ lư
do như sau: "Phàm ngũ thạch tán, trước gọi là thực tán, v́ muốn
nói, dùng thứ tán này người ta phải ăn lạnh, rửa bằng nước lạnh để
lấy lạnh, chỉ rượu là uống trong khi nó trong uống. Không thế th́ trăm
bệnh sinh ra".
Nhưng Phật giáo Trung Quốc thời
ông và về sau đă không một lần lên tiếng, bởi v́ họ biết rằng,
chính bằng những hành động kiểu của Khai, mà những vị Bồ Tát và lư
thuyết t́nh thương không bến bờ của Phật giáo Ấn Độ đă trở thành
những h́nh ảnh sống động trong cuộc đời thường nhật của người
Trung Quốc và lôi cuốn sự tưởng tượng của họ. Phật giáo, đă thành
công sống giữa ḷng người Trung Quốc, ấy là nhờ đến những hành động
nhỏ mọn kiểu đó của những người nhỏ mọn như Vu Pháp Khai. Cứ tiểu
sử trên, là đệ tử của Vu Pháp Lan. Như ta đă biết, đă bỏ ḿnh trên
đất nước ta cùng với người đệ tử Vu Đạo Thúy. Về Thúy, Cao Tăng
truyện bảo là "thiện y dược" - giỏi y dược. Vậy trước Bân của
thế kỷ thứ 5, vào khoảng năm 320, nước ta cũng có một nhà sư y sĩ
Trung Quốc khác/ đó là Vu Đạo Thúy, dù Thúy không thể chữa được bệnh
của ḿnh, nên phải mất lúc 31 tuổi. Hai đệ tử của Lan như vậy đều
là những ngựi giỏi việc chữa bệnh và cho thuốc.
Khai không những giỏi chữa bệnh,
mà c̣n ngay cả có một cái nh́n khá phóng túng về việc ăn uống. Cứ mô
tả trên, th́ ngựi nhà giết dê, tưởng cách chữa bệnh Phật giáo của
Khai giống như những thầy phù thủy cùng thời, đấy là cúng kính cầu trời,
để cho Khai cầu đảo. Khai không những không ngăn cản, mà c̣n bảo lấy
thịt nấu canh. Bảo thế, Khai có thể phạm sát sanh, một ba la di khu trục
ông ta khỏi tổ chức Phật giáo, bởi v́ ông đă tuỳ hỷ và tham dự
trong hành động giết hại một sinh mạng để lấy thịt nấu canh. Mặc dù
Khai dùng thịt dê một cách đúng đắn, ấy là để ăn, chứ không phải
là cầu đảo cúng tế bậy bạ, kiểu như thầy phù thủy, ông hẳn phải
mắc tội vừa nói. Một lần nữa, lịch sử Phật giáo không một lần
lên tiếng. Nhưng điểm này vạch ra, ngoài ư nghĩa y học, nhằm cho thấy,
tự nguyên ủy Phật giáo mang một tính chất bao dung và nhân đạo nồng nàn.
Chính trong truyền thống y học Phật
giáo đó và trong bầu không khí đầy công tác y học của Trí Bân h́nh
thành. Nó ngày nay chỉ vỏn vẹn nghỉ ngơi lạnh, bởi v́ khi thuốc phát
ra nó nóng". Gọi hàn thực tán như vậy, bởi v́ nó là một phương
thuốc, mà, nếu dùng, ngựi ta phải ăn uống tắm rửa nghỉ ngơi trong những
điều kiện lạnh, trừ rượu là phải uống nóng. Hàn thực là ăn lạnh.
Lịch sử xuất hiện của nó, như Tần Thừa Tổ đời Lưu Tống đă vạch
ra như trên, bắt đầu từ thời Hán, nhưng phải đợi đến Hà Yến
(?-249) người rể của Tào Tháo ứng dụng mới phổ cập v́ tinh thần hữu
hiệu của nó.
Sào Nguyên Phương trong Chư bệnh
nguyên hầu tổng luận quyển 6 dưới mục Hàn thực tán phát hầu thiên đă
mô tả lịch sử ấy một cách chi ly hơn bằng việc dẫn chính lời báo
cáo của vị y sư nổi tiếng nhất thời Tấn là Hoàng Phủ Mật (212-282).
Theo Mật th́ "phương thuốc hàn thực, người đời không biết nó. Có
kẻ nói nó do Hoa Đà. Có người nói nó do Trọng cảnh chế ra. Cứ sự thật
mà khảo, th́ Hoa Đà tinh vi về y thuật nhưng đơn giản về phương dược,
c̣n Trọng Cảnh học dược hắn tán tử thạch anh phương của họ Hầu, dù
có thay đổi đi một chút, nhưng tiết độ trong việc dùng chúng th́ vẫn
giống nhau. Như vậy, hai phương thuốc hàn thực loại thảo và loại thạch
đều do Trọng Cảnh chế ra, không phải là Hoa Đà vậy. Hơn nữa, cách chữa
trị của Đà lại gồm chỉ một việc mổ xẻ cắt xén ruột bụng, rửa
ráy ngũ tạng, mà không thuần túy dùng dược phương. Trọng Cảnh tuy y thuật
không tinh vi bằng Đà, song trong việc xác định mục đích của dược vật,
bàn căi điều kiện thích nghi của loại thảo và loại thạch, th́ lại rất
diệu tuyệt hơn hết mọi y sỹ. Đến việc chữa trị bằng phương hàn thực,
Cảnh nghĩ, nó chỉ đem ra chống lại những bệnh chí nan, đánh lại nhũng
bệnh thậm khổ. Gần đây thượng thư Hà Yến, đam hiểu thanh sắc, mới
bắt đầu phục thứ thuốc này, ḷng thêm khai lăng, thể lực chuyển mạnh.
Người ở kinh sư ùa theo, nối đuôi truyền thụ cho nhau. Cái khổ suốt đời
đều không làm cho người ta dứt việc dùng nó vào sự làm lành bệnh
trong một buổi sáng. Mọi người đều ưa cái lợi trưóc mắt, mà không
thấy được cái khổ hoạn về sau. Sau khi Yến chết, người phục càng
nhiều, cho đến nay vẫn không hết. Tôi cũng có tham dự vào việc phục
này. Có khi nó bạo phát không thường, làm cho người ta chết yểu. Nên người
em bà con của tôi là Trường Hộ, lưỡi trụt xuống cổ; Đông Hải vương
Lăng Phu, ung thư chận lưng, Tần Trương Tự đất Lũng tây thịt xương sống
bị cháy lở và Triệu Công Liệt đất Thục Quận; sáu cái chết này ở
Trung Hạ đều do hàn thực tán gây ra cả. Người phục nó, kẻ sống lâu
th́ tới khoảng vài chục năm, kẻ sống gần th́ khoảng sáu năm. Tôi tuy
thấy được bệnh dứt, nhưng không khác ǵ cái cười của một ngựi bị
chết ch́m. Dẫu thế, kẻ bị bệnh ở đời không lấy thế làm điều
răn; những kẻ phục nó bị thất tiết lại c̣n đến phần lớn hỏi tôi
cách trị. Tôi bèn bùi ngùi than rằng: "Y sĩ đời nay, y thuật th́
không tinh vi bằng Hoa Đà, xác định thuốc th́ không bằng Trọng Cảnh, thế
mà lại tranh nhau phục lấy thứ thuốc chí na, để triệu lấy cái hoạn
thậm khổ, số người chết yểu thật không thể kể xiết".
Đấy là báo cáo về nguồn gốc
và t́nh trạng dùng hàn thực tán vào thế kỷ thứ 3 của nhà y dược nổi
tiếng của Trung Quốc thời xưa. Phương thuốc tán hàn thực này là do Trượng
Trọng Cảnh học lấy từ một y sĩ họ và thuộc về loại thảo. Thứ kia
gọi là tử thạch anh phương và dĩ nhiên là thuốc về laọi thạch. Cứ
Kim quĩ yếu lược quyển thượng dưới mục thứ năm về Trúng Phong lịch
tiết manh chứng tinh trị, th́ phương Hắn tán của họ Hầu được xác định
thế này: "Phương Hắc tán của họ Hầu, dùng trị bệnh đại phong, tứ
chi khó chịu nặng nề, trong ḷng ghét lạnh không đủ:
- Cúc Hoa 40 phân
- Bạch truật 10 phân
- Mẫu lễ 3 phân
- Pḥng phong 10 phân
- Phàn thạch 3 phân
- Dương qui 3 phân
- Khung cùng 3 phân
- Tế tân 3 phân
- Phục linh 3 phân
- Kết cánh 3 phân
- Nhân sâm 3 phân
- Hoàng linh 5 phân
- Càn cương 3 phân
- Quế chi 3 phân.
Trên đây là 14 vị nghiền nát
thành tán, uống với rượu một th́a tấc vuông, uống một ngày một lần;
trong 20 ngày đầu uống với rượu nóng, cấm tất cả thịt cá và tỏi lớn,
thường phải ăn lạnh, 60 ngày th́ thôi, tức thuốc chứa lại trong bụng
không xuống. Hễ ăn nóng th́ thuốc xuống. Ăn lạnh tức giúp sức thuốc
vậy"
Về thứ tử thạch anh phương, mục
Tạp liệu phưong cũng của Kim quỹ yếu lược quyển hạ viết: Trị
thương hàn khiến không bao giờ đau trở lại là tử thạch hàn thực tán
phương:
- Tử thạch anh 10 phân
- Bạch thạch anh 10 phân
- Xích thạch chi 10 phân
- Chung nhú 10 phân nung rồi giă nhỏ
- Quĩ cửu 10 phân
- Thái nhất dư lương 10 phân đốt
- Phụ tử 4 phân rang
- Quát lữ căn 10 phân
- Pḥng phong 10 phân
- Kết cánh 10 phân
- Văn cấp 10 phân
- Quế chi bỏ vỏ 4 phân
- Càn cương 4 phân
Trên đây là 13 vị, nghiền nát
thành tán, uống với rượu một th́a tấc vuông". Bằng hai báo cáo
này, nó trở thành rơ ràng là, hắc tán được gọi là hàn thực tán loại
thảo, bởi v́ hơn 4/5 trong số 14 vị của nó thuộc về loại cỏ, trong
khi chỉ hơn 2/3 trong số 13 vị của tử thạch hàn thực tán là thuộc
cùng loại. Xếp tử thạch hàn thực tan vào loại thạch do thế không có
ǵ đáng ngạc nhiên hết. Điểm đáng ngạc nhiên là, cả hai phương vừa
kể đều nhằm tới những chủ trị như thương hàn và đại phong, nhưng
không được ám chỉ một chút nào về khả năng làm cho "thần minh
khai lăng" của chúng, mà lời của Hà B́nh Thúc đă muốn nói. Cố
nhiên, chúng đều có tên hàn thực với lư do giản dị, là nếu ai dùng
chúng tất phải ăn lạnh và sống trong những điều kiện lạnh, trừ rượu.
Thế th́, phải chăng có những phương hàn thực tán khác với hai phương vừa
liệt ra? Một điều tra sơ bộ cho thấy như sau:
Tôn Tư Mạo sau khi đồng nhất ngũ
thạch tán "trước có tên là hàn thực tán" ở Thiên kim dực phương
quyển 22, đă chia ngũ thạch tán làm hai, một gọi là ngũ thạch cánh sanh
tán và một gọi là thạch hộ mạng tán. Về ngũ thạch cánh sanh tán, ông
viết: "Ngũ thạch cánh sanh tán trị bệnh ngũ lao thất thương của đàn
ông, yếu ớt liệt giường, thuốc khác không thể chữa được, phục lấy
phương sau đây th́ không bệnh ǵ là không lành; chỉ có điều là phải bệnh
lâu lắm mới phục; những người trẻ tuổi ít biết việc th́ không được
phục bậy, phải rơ ở trị lư và có thể nắm được khả năng của thuốc
th́ mới được phục; tuổi mới 30 th́ không được phục; kẻ có thân lạnh,
đít lở, âm sưng, th́ phục nó càng hay.
- Tử thạch anh 2 lượng rưỡi
- Bạch thạch anh 2 lượng rưỡi
- Kích thạch anh 2 lượng rưỡi
- Chung nhủ 2 lượng rưỡi
- Thạch lưu hoàng 2 lượng rưỡi
- Hải cáp 2 lượng rưỡi
- Pḥng phong 2 lượng rưỡi
- Bạch truật 7 phân
- Nhân sâm 3 lượng
- Kết cánh 5 phân
- Tế tân 5 phân
- Càn cương 5 phân
- Quế tâm 5 phân
- Phụ tử 3 phân rang bỏ vỏ.
Đây là 15 vị, giă nhỏ làm tán, uống
với rượu một th́a tất vuông, ngày hai lần, tiết lượng trung b́nh th́
dùng 1 mà chia ra. Hoàn toàn không có ǵ lạ xảy ra. Trong trường hợp có
nóng này khó chịu buồn bực, có thể dùng nước lạnh rửa mặt và tay
chân, cũng có thể tắm rửa cả thân ḿnh. Nếu nóng, muốn bỏ thạch lưu
hoàng và xích thạch chi, th́ gọi là tam thạch cánh sanh tán một phương nói
là hàn thực tán, phương này do Hà hầu chế ra. Một lượng chia làm ba bọc
(một bọc uống vào buổi sáng), đến khi mặt trời xế một trượng th́
lại uống, khi trời xế hai trượng lại uống thêm một lần nữa".
Về ngũ thạch hộ mạng tán, ông
viết: "Ngũ thạch hộ mạng tán trị hư lao trăm bệnh, yếu ớt ho hen,
đoàn khí, khớp xương nóng, tứ chi khó chịu, đớn đau, hoặc ruột sôi,
bụng trúng đau thắt, đại tiểu tiện, không thông, cứt sắc vàng đỏ, rốn
đau lúc ăn, mắt mờ, đầu nhức, ghét lạnh, phong tê, ăn uống không
tiêu, mau khát, mửa ẩu, bụng dưới sườn bị đầy, khí không được thở
ra, cả ḿnh phù thủng tê liệt nặng nề, không được co giăn, môi miệng
xanh, chân tay co quắp, đau răng, sản phụ trúng phong, ruột dài lạnh, tuổi
già mắt mờ, ố phong, đầu phải che khăn, ḿnh mặc áo dày mà ngồi gần
lửa, đau lưng; trăm bệnh đều trị, không thể ghi hết, rất hay; phục
lâu th́ khí lực cường tráng sống thọ lâu dài.
- Tử thạch anh 2 lượng rưỡi
- Bạch thạch anh 2 lượng rưỡi
- Xích thạch chi 2 lượng rưỡi;
- Chung nhủ 2 lượng rưỡi
- Thạch lưu hoàng 2 lượng rưỡi
- Hải cáp 2 lượng rưỡi
- Bạch truật 1 lượng rưỡi
- Nhân sâm 5 phân
- Tế tân 5 phân
- Càn cương 1 lượng rưỡi
- Quế tâm 3 phân
- Phụ tử 3 phân rang bỏ vỏ.
Trên đây là 15 vị giă nhỏ thành
tán, hai lượng làm một tễ chia làm 3 thiếp, buổi sáng trong dùng rượu
thuần phục một thiếp, đến ngày xế một trượng lại phục một thiếp
khác, đến trời xế hai trượng lại phục một thiếp thứ ba; như vậy đến
khi ba thiếp đầu hết, th́ tức khắc lấy nước lạnh rửa tay chân, khí
thuốc đang phát ra hai bên th́ đáng phải tê một chút, nhân thế cổi áo,
lấy nước lạnh tắm hết cả ḿnh, thế thuốc càng phát mạnh, cả thân
đều cảm thấy mát mẻ, tâm ư khai lăng, mọi bệnh đều bớt, tuy đau liệt
giường, nhưng chưa hết sáng th́ đă lành; con người có kẻ yếu kẻ mạnh,
có kẻ chịu thuốc, nếu người yếu ớt, th́ có thể trước cho ăn một
chút, rồi phục; nếu ngựi mạnh th́ không nên ăn; nếu có phục đều ba
tễ mà không phát th́ bệnh nhân quả là một người mắc chứng túc tích,
không được phục ngay thêm, ngược lại phải trước hết phục tiêu thạch
đại hoàn cho nó đi xong đă, rồi mới phục. Sau khi phục thuốc ấy, người
ta phải chịu khó làm việc; nếu kẻ yếu ớt liệt giường không thể đi
đứng được, th́ bồng đứng dậy dắt đi, thựng phải mặc lạnh, ăn lạnh,
ngồi lạnh, càng lạnh càng tốt; nếu thuốc chưa tan th́ không được tắm,
tắm th́ càng thêm lạnh, khiến thuốc ứ lại không phát, khiến người
trăn trở khó chịu, lúc ấy nên đun ấm rượu cho ăn uống, đứng dậy nhảy
vọt hoạt động cho hết sức, khiến cho ấm rồi tắm, khi đă giải th́
ngừng, không đựợc làm quá sá"
Đây là hai phương hàn thực tán
cùng cách dùng và chủ trị của nó theo "Thiên kim dực phương của Tôn
Tư Mạo. Mạo viết Thiên kim dực phương cùng những sách y học khác của
ông trong khoảng những năm 627-649 dưới thời Lư Thế Dân. Nói thế này
không có nghĩa, cách phân chia hàn thực tán thành hai loại với những tên
cánh sanh và hộ mạng là một phát minh của Mạo và không dính líu ǵ hết
với những nhà y học trước thời ông, bởi v́ nó xuất hiện chính ngụy
trong Phủ hậu bị cấp phương quyển ba của Cát Hồng, Phủ hậu bị cấp
phương, mà Y tâm phương đă dẫn thành Phủ hậu cứu tốt phương, viết:
"Phàm phục ngũ thạch hộ mạng cánh sanh cập chủng nhủ hàn thực chư
tán, tất tương ḥa tiết độ, giai trí phát động", và như vậy liệt
kê thêm một phương hàn thực tán thứ ba nữa gọi là chủng nhủ hàn thực,
ngoài ngũ thạch hộ mạng và ngũ thạch cánh sanh. Hồng sinh năm 283 và mất
năm 363, lúc ông 81 tuổi. Và trước Hồng không lâu Tào hấp cũng đă nói
tới "Hộ mạng thần tán", như Ư tâm phương quyển 19 ghi lại, hay
Tống thượng đă viết; "Thái nhất hộ mạng (ngũ) thạch hàn thực
tán" 2 quyển và Tuỳ thư kinh tịch chí quyển 34 đă báo cáo. Đấy là
lịch sử của cái tên hộ mạng tán. Về cánh tán, nếu trước Hồng ta không
thấy ai nói tới, th́ sau Hồng, Cận Thiệu đă chế ra một phương ngũ thạch
sanh tán và gọi nó là cánh sanh tán. Thiệu, cứ Thái b́nh ngự lăm quyển
722 dẫn lời nói của Tấn thư do Tạng Vĩnh Tự viết, th́ đă "sáng
cho phương ngũ thạch tán, sỹ đại phu triều Tấn, không ai là không phục
nó, đều được có hiệu quả khác thường". Thiệu như vậy sống vào
đời Tấn và chế ra ngũ thạch tán. Vai tṛ của Thiệu quan trọng đến nỗi,
chính Tôn Tư Mạo trong Thiên kim yếu phương quyển 1 đă phải nói:
"Phàm muốn trở thành đại y, th́ quyết phải hiểu rơ cách bổ sách
thuốc của Trương Trọng Cảnh, Vương Thúc Ḥa, Nguyễn Hà Nam, Phạm Đông
Dương, Trương Miêu và Cận Thiệu". Sách thuốc của Thiệu do đó là một
thứ sách cần thiết để trở thành những "đại y". Rồi trong Thiên
kim dực phương Mạo ghi thêm phương cánh tán thế này: "Cánh sanh tán
trị bệnh đàn ông đàn bà lúc tật hư lao ngực sườn ngược đầy, tay
chân khó chịu nóng nảy, tứ chi không hiệp, ăn uống khó tiêu, thân thế
tật bệnh, chốc lạnh chốc nóng, đến nỗi liệt giường bốn năm mươi
năm, phục mọi thứ thuốc không bớt, phương sau đây trị vạn bệnh
không ǵ là không lành, nó là chủ phương".
- Chung nhủ 2 lượng rưỡi (nghiền)
- Bạch thạch anh 2 lượng rưỡi
- Hải cáp 2 lượng rưỡi
- Xích thạch chi 2 lượng rưỡi
- Pḥng phong 2 lượng rươi
- Quát lâu 2 lượng rưỡi
- Càn cương 1 lượng rưỡi
- Bạch truật 1 lượng rưỡi
- Kết cánh 5 phân
- Tế tân 5 phân
- Nhân sâm 3 phân
- Phụ tử 3 phân (rang bỏ ṿ)
- Quế tâm 3 phân.
Đây là 13 vị, đều phải cần đến
đất phù sa mới tốt, giă nhỏ đi để làm tán, sàng một bao đầy, chia bốn
lượng thành tám gói, dùng rượu nóng mà uống một gói, chốc lát đứng
dậy đi, tuỳ sức mà đi, trở về muốn ngồi nằm th́ tuỳ ư mặc áo mà
nằm, thích hợp với thân thể th́ được. Lúc ăn th́ phải lạnh, không
được ăn nóng, chỉ được ăn rất lạnh, kỵ những thức ăn thịt heo
canh thịt bún xào, không được giao cấu; những vật cấm kỵ đấy không
được ăn. Phục thuốc sau 20 ngày mới được ăn uống nóng và giao cấu,
có thể dần dần tùy ư, chỉ có điều là trong khi phục thuốc ǵ th́
không được. Nếu đầu mặt bứt rứt, tóc rụng trúng phong, lược chải
hơn trăm lần, th́ một ngày có thể uống ba lần rượu năm lần hiệp lại
xong, đến chiều xuống, lại khát th́ có thể uống rượu ăn cơm chiều,
thường khiến cho thân thể luôn luôn ấm áp có thế rượu; tay chân nếu
có khó chịu nóng nảy th́ có thể dùng nước lạnh rửa. Phương này, nếu
gia thêm lưu hoàng tức là phương tán của Cận Thiệu vậy.
Bằng câu cuối cùng đấy, Mạo để
cho ta thấy là, cái gọi "cánh sanh tán" thực sự là phương ngũ thạch
cánh sanh hàn thực của Cận Thiệu với sự loại bỏ vị lưu hoàng. Cánh
sanh và hộ mạng hàn thực tán do thế thực sự có một lịch sử xưa hơn
chính báo cáo đầy đủ và chi ly cuả Tôn Tư Mạo. Chúng tối thiểu đă
xuất hiện một cách đầy đủ vào thời Cát Hồng và xác định một cách
chi tiết với Cận Thiệu. Nói cách khác, chúng xuất hiện trước thời Thích
Trí Bân.
Bây giờ so sánh tán phương của Cận
Thiệu với cánh sanh tán và hộ mạng tán do Mạo ghi lại, chúng ta có thể
thấy gnay là, chúng không khác nhau ǵ cho lắm. Giữa cánh sanh và hộ mạng
tán sự khác nhau hoàn toàn nằm trong sự gia giảm những dược liệu liên
hệ với không một loại bỏ nào. Ngay cả sự gia giảm cũng chỉ xảy ra một
cách tương đối khá giới hạn. Trong 15 vị của chúng, chỉ 5 vị hay 1/3
là bị gia giảm và năm vị này, tức pḥng phong, bạch truật, nhân sâm,
càn cương và quế tâm, cũng không đóng một vai tṛ quyết định, khi đem
so với ngũ thạch. Cánh sanh tán và hộ mạng tán từ đó có thể nói hầu
như đồng nhất về phương diện hợp chất. Giữa tán phương của Thiệu
và hai thứ tán vừa kể, một lần nữa sự khác nhau cũng không ǵ to lớn
cho lắm.
Tán của Thiệu chỉ thiếu có vị
tử thạch anh, ngoài ra th́ hoàn toàn đồng nhất. Về phương diện gia giảm,
nói gần giống vói cánh sanh tán hơn là hộ mạng tán, một điều khá tự
nhiên, cứ vào sự trùng tên. Cố nhiên, ngày nay chúng ta chưa thể nào xác
định được ai là người đầu tiên thực sự đặt ra hệ thống phân
chia kiểu của Tôn Tư Mạo. Như đă nói, những tác phẩm liên quan với hạn
thực tán loại của Thích Trí Bân, Thích Huệ Nghĩa, Thích Đạo Hồng v.v..
hiện đă thất lạc. Nhưng mẫu tin đoạn phiến rời rạc c̣n lại phải
hoàn toàn nhờ những trích dẫn của những người kiểu Sào Nguyên Phương,
Tôn Tư Mạo, Vương Đào v.v... Dẫu thế, chúng ta đă biết một cách tương
đối rơ ràng là, dưới tên Hàn thực tán tối thiểu năm phương thuốc, nếu
không là nhiều hơn, đă được đề ra và được xác định một cách chi
ly đáng muốn.
Ba phương vừa bàn đă tỏ ra có một
liên hệ di truyền nào đấy giữa chúng kể từ thời Cát Hồng trở về
sau. Nếu ta đem chúng so sánh với hai phương kể trước, tức bắc tán và
tử thạch hàn thực tán cuả Trương Trọng Cảnh, ta thấy chúng có nhiều
tương tự di truyền với Tử Thạch hàn thực tán nhiều hơn là với hắc
tán một điểm khá tự nhiên. Trong 15 vị của ngũ thạch tán, chỉ 5 vị
là thiếu mặt trong tử thạch hàn thực tán. Sự thiếu mặt này được đền
bù với việc hiện diện của ba vị không thấy trong ngũ thạch tán, đấy
là quĩ cửu, thái nhất dư lương và quế chi. Về hắc tán, ngay cả tử thạch
hàn thực tán c̣n có những khác biệt khá vĩ đại, huống nữa là ngũ thạch
tán và phương tán của Cận Thiệu. Chúng tôi do thế không cần phải vạch
ra. Điểm cần nói là hắc tán và tử thạch hàn thực tán của Trương Trọng
Cảnh thực sự nhằm đến những chủ trị thông thường, trong khi ngũ thạch
tán và tán phương của Cận Thiệu là nhằm đến "vạn bệnh không ǵ
là không lành". Hơn thế nữa, Mạo bảo, phương cánh sanh tán của ông
là Hà Hầu chế ra; và Hà Hầu đây dĩ nhiên không ai khác hơn là Hà Yến,
kẻ đă khám phá ra tính chất "làm cho tâm ư khai lăng" của tử thạch
hàn thực tán của Trọng Cảnh. Hàn thực tán trong chính nghĩa hẹp ḥi của
nó do vậy phải giới hạn vào hai phương ngũ thạch cánh sanh và ngũ thạch
hộ mạng do Tôn Tư Mạo ghi lại.
Hàn thực tán phương như thế có
thể nói là gồm hai phương ngũ thạch cánh sanh tán và ngũ thạch hộ mạng
tán. Cuốn sách Trí Bân viết là nhằm đến việc giải độc do hai thứ tán
này tạo ra, nên nó gọi là giải hàn thực tán phương. Sao Bâm phải bàn
đến việc giải độc chúng? Tôn Tư Mạo mặc dù đă ghi lại cho ta khá
nhiều mẫu tin quí giá trên về hàn thực tán, đă phải viết trong Thiên
kim yếu phương quyển 24 mục Giải ngũ thạch độc luận thế này:
"Hàn thực ngũ thạch cánh sanh tán phương, xưa nói phương thuốc này
đời thượng cổ không có, đ̣i Hán mạt mới có Hà hầu dùng nó, từ
Hoàng Phủ Sỹ An trở xuống, có những kẻ dùng nó, không ai là không trưng
bày lưng xẻ ḿnh để mà rước lấy sự sụp đổ. Tôi từ ngày có thức
tính đến nay, chính mắt ḿnh thấy sỹ nhân ở thành thị cũng như thôn
quê, gặp lấy những trường hợp như thế không phải là một. Do thế,
thà ăn lấy dây sắn hoang, chứ không phục thứ thuốc ngũ thạch, rơ nó
là thứ thuốc độc mănh liệt vĩ đại nhất, không thể mà không cẩn thận.
Người hữu thức, nếu gặp phương này th́ nên đốt đi, chớ để lại lâu
làm ǵ. Nay chỉ ghi lại tính chủ đối của nó, ấy là đề pḥng những
người trước đă tự phục. Phương nó ngày nay đă theo nhau mất mát,
không đáng để lại làm ǵ mà di hại cho hàm sanh".
Đọc mấy lời nhận xét và kêu gọi
đầy nhiệt t́nh này của một vị lương y vĩ đại như Tôn Tư Mạo ta
cũng đủ thấy người xưa coi hàn thực tán với một cặp mắt kinh hăi như
thế nào. Mạo ghi lại những phương của nó, ấy là đề pḥng giúp những
người tự phục lấy mà muốn t́m cách chữa, chứ không phải là muốn lưu
lại như những phương có thể dùng cho mọi người. Ông kêu gọi những người
"hữu thức" hễ gặp những phương thuốc do ông ghi liên hệ với
nó th́ đừng có để lâu, mà phải đốt đi ngay. Dẫu những lời kêu gọi
và cảnh cáo này, chính thời Mạo cũng đang c̣n có nhiều người "Phát
bối giải thể nhi thủ điên phú", "bày lưng xẻ ḿnh để mà rước
lấy sự sụp đổ" cho chính ḿnh. Trước thời ông, số người càng
nhiều hơn nữa, như chính cái báo cáo dẫn trước của Hoàng Phủ Mật, hiệu
Sỹ An, đă điềm chỉ: "Sau khi Yến chết, người phục càng nhiều,
cho tới nay vẫn không hết". Hai anh em Vương Huy là người đồng thời
của Bân cũng đă chịu những cái chết thê thảm v́ hàn thực tán. Huy
"b́nh sinh ưa phục thượng dược", đến khi em là Vương Tăng Liêm
đau, Huy đem hết sức ḿnh trị liệu. Nhưng Liêm "phục dược thất độ"
nên chết. Huy than khóc dằn vặt, kêu gào tha thiết kiểu "em bây giờ
ở đâu, làm cho anh nhớ nhung xót xa, nghĩ em có tội ǵ mà phải chịu yểu
khốc, để chết v́ bàn tay anh, nên đụng việc th́ xót xa tức giận, anh
vốn rất thích y thuật, đă không khiến cho anh em con cái được bảo toàn,
mà lại c̣n không t́m hiểu suy nghĩ chín chắn, đến đỗi làm quá, sinh uổng
mạng, nghĩ một điều này, lại càng đau đớn xót xa hơn. Đau đớn xót
xa làm sao đây? Tội lỗi cuả anh làm sao đây?". Huy mất năm 444, lúc mới
29 tuổi, tiểu sử của Huy trong Tống thư quyển 63. Huy phục thượng dược.
Thượng dược như Y tâm phương dẫn Thích Huệ Nghĩa luận giải thích, là
ngũ thạch hàn thực tán - ngũ thạch tán giả, thượng dược chi lưu. Song,
để tả hàn thực tán là một "đại mănh độc" như thế nào một
cách linh động và đầy sức sống, th́ không ai có thể hơn chính Hoàng Phủ
Mật, người đă thú nhận "tham dự việc phục nó".
Chư bệnh nguyên hầu tổng luận
quyển 6 dưới mục về Hàn thực tán phát hầu luận đă dẫn bàn luận của
Hoàng Phủ Mật về hàn thực tán phát động chứng hầu thế này: "Nếu
dùng hàn thực tán thất độ, th́ hoặc tim đau như dùi đâm, ngồi đáng
ăn th́ không ăn, đáng rửa th́ không rửa, nóng lạnh thắt nhau, khí kết
không thông, tụ lại ở trong tim; miệng khóa lại không thể thở, phải mở
miệng ra, dùng rượu nóng, tuỳ khả năng thu nhận ít nhiều mà đổ vào
khiến cho khí rượu phát ra hai bên, khí tự thông, được ưa, nhân thế lấy
nướoc lạnh tẩm ướt, cái khăn tay, đắp lên chỗ đau, chỗ nóng lại dời
đi, thế là tự giải. Đă giải th́ phải gấp ăn đồ lạnh, có thể ăn
nhiều càng tốt. Trong những thứ đau, đau tim là khẩn cấp nhất, phải cứu
nó như cứu người lao vào nước sôi hay lửa bỏng, th́ có thể cứu được.
Hoặc có kẻ khí tuyệt không c̣n ư thức, th́ đáng phải nhờ người bên
cứu, cốt yếu dùng rượu nóng làm cỗi gốc của tính mạng. Hễ đổ không
xuống được, phải cạy răng mà lấy rượu đổ vào. Nếu yết hầu có bị
chận và rượu đổ vào lại trào ra, th́ cũng không ngừng đổ. Trào ra lại
đổ vào, như vậy có thể tới nửa ngày. Nếu rượu xuống th́ khí
thông, người bệnh sẽ sống lại. Nếu không xuống và đổ không xuống,
th́ liền giết người vậy. Hoặc có ngựi tay chân đau khắp, cốt tiết
muốn rời ra, thân thể phát ung nhọt cứng cục, ngồi nằm một chỗ
không tự dời th́ nóng bừng khắp ḿnh, nhắm mắt lại một chỗ, hoặc hạch
cục cứng rắn đau nhức, quá lắm th́ phát thành ung thư. Khi mới biết th́
lấy nước lạnh rửa, lấy đá lạnh ướp lấy người. Người bị nhẹ
th́ chỉ một chốc hàn thực tán sẽ tan, bấy giờ mới boớt. Tắm rửa
không có hạn, chỉ cốt lấy sự bớt bệnh làm kỳ. Nếu đă làm hết sức
mà không bớt, th́ lấy một viên đà mài dao dốt lửa khiến cho nó đă
nóng rồi đem bỏ vào trong rượu đắng. Đá khi vào rượu đắng th́ đều
tan vỡ ra, nhân thế giă nhỏ, lấy nước nhựa đó bôi lên chỗ giọt ba lần
th́ liền bớt. Cũng có thể bắt con tề tào trong phẫn, giă nhỏ khiến
cho mịn, đem bôi lên giọt, th́ cũng không quá ba lần, nó liền bớt, rất
hay. Hoặc có người uống rượu không giải, ăn nuốt không xuống, chốc lạnh
chốc nóng, không rửa th́ nóng, mà rửa th́ liền lạnh. Thứ nặng đến tới
vài chục ngày, thứ nhẹ th́ chỉ vài ngày. Ngày đêm không thể ngủ, buồn
băn bực tức, tự nhảy nhót khiếp sợ, hoảng hốt quên sai, ngồi phạm
nóng chứa lâu ngày, chỗ nằm mất tiết, ăn nóng bị tích, bên trong đặc
lên, khiến cho sức nóng và thuốc cùng đi đôi, lạnh nóng giao tranh, tuy
dùng phương pháp để cứu, rốt cuộc cũng không thể giải. Tôi thường
như vậy, ngồi nh́n đồ ăn mà chảy nước mắt, cầm dao muốn tự cắt cổ
ḿnh, nhờ gia nhân thấy giằng lại, nên việc không thể làm được; trở
về ngồi nghỉ, mới gượng ăn, uống nước lạnh, th́ mới thôi. Tai họa
này không thành, chỉ một sợi tóc tơ thôi. Hễ ai phục lấy hàn thực
tán, dẫu có rất thông minh, đến khi phát th́ cũng ăn nói điêu toa khoác
lác, bảo dạy khó hiểu. Chính v́ điều này mà người phục nó chết
không thể xiết. Phải gấp uống thang tam hoàng th́ nó hạ ngay. Khi tôi
đang ở trong khốn đốn ấy, cả nhà bà con, không ai có thể cứu. May nhờ
vong huynh tôi là Sỹ Nguyên t́m phương dược thang tam hoàng, hiệp lại khiến
tôi phục, khi xuống hết, liền bớt. Từ đấy, tôi thường lấy giúp cứu
những người khác...".
Tôi dịch một đoạn ngắn của cái
báo cáo khá dài do Hoàng Phủ Mật về những phát chứng nguy hiểm của
hàn thực tán và cách thức giải trị chúng. Chỉ cần đọc đoạn "tôi
thường như vậy, ngồi nh́n đồ ăn mà chảy nước mắt, cầm dao muốn tự
cắt cổ", cũng đủ thấy, tại sao Tôn Tư Mạo gọi nó là một "đại
mănh độc" và "ai thấy th́ đốt ngay chứ đừng để lâu".
Trí Bân viết Giải hàn thực tán phương. Cuốn sách này, như đă nói, bây
giờ bị tán thất, ta không thể nào biết Bân đă đề nghị những cách
thức nhằm giải trị những chứng bệnh do việc phục hàn thực tán tạo
ra thế nào. Ở đây, v́ thế, sau khi tŕnh bày sơ lược hàn thực tán là
ǵ và tại sao Bân phải viết một cuốn sách về nó, chúng tôi chỉ cần
vạch ra là, nền y học Phật giáo thờiông, đặc biệt trong liên hệ với
vấn đề giải độc hàn thực tán, đă đưa ra những lư thuyết khá lôi
cuốn, mà nổi tiếng nhất là thuyết "dược dự được tự tướng đối".
Cứ Chư bệnh nguyên hầu tổng luận Đạo Hoằng miền Giang tả có viết
Giải tán đối trị phương, nói rằng: "Phương hàn thực tán, dùng thuốc
cùng tự tướng của thuốc mà đối nhau, mỗi thuốc độc th́ phát ra mỗi
bệnh, như chủng nhủ đối với bạch truật, nếu bạch truật dụng độ
chủng nhủ th́ ngực chận, đoạn khí, nếu chủng nhủ đụng độ bạch
truật th́ đầu nhức mắt đau".
Lư thuyết "dược tự tướng"
này, những nhà dược học Trung Quốc về sau đă phê b́nh v́ nó không thấy
trong "Thần nông bản thảo". Tiểu phẩm phương của Trần Diên Chi
đă viết: "Thần nông bản thảo kinh mô tả tính vị của thuốc cỏ
và thuốc đá, đă không nói chuyện ḥa hiệp của việc đối trị, cũng
không có thuyết đích chỉ phát động". Vương Đào viết Ngoại đài
bí yếu vào năm 753 cũng lên tiếng nhận xét: "Thần nông và Đông
Quân sâu rơ dược tính, tính chống nhau, ghét nhau, tránh nhau của chúng đều
dầy đủ ở Bản thảo. Chỗ truyền của Đạo Hồng căn cứ vào đâu?"
Đến thế kỷ 11, Trần Quát trong Mộng Khê bút đàm quyển 18 cho dẫn Nhủ
thạch luận, theo đấy "phục chủng nhủ th́ suốt đời phải kỵ bạch
truật". Dựa trên quan niệm tác dụng đặc thù của từng dược tố
ngày nay của chúng ta, quan niệm dược tự tướng có thể nói là đă đi
trước thời ông rất nhiề, bởi v́ nó lần đầu tiên cho thấy, tại sao
một hỗn hợp như hàn thực tán có thể làm tê liệt hay làm cho "thần
minh khai lâng" cho toàn cả thân người. Cả Đạo Hoằng lẫn Đạo Hồng
như vậy chắc chắn phải có một ảnh hưởng và liên lạc nào đấy đối
với những phát triển sau về vấn đề y dược và đặc biệt vấn đề
giải độc hàn thực tán.
Đạo Hồng, mặc dù hai cuốn sách
của ông đă được Tùy thư kinh tịch chí kể tới, hiện nay chúng tôi chưa
thể t́m ra một người cùng tên trong các cuốn sử Phật giáo trước thời
Tống. Ông rất có thể là nhà sư Tăng Hồng hoạt động vào khoảng những
năm 407, mà Biện chính luận quyển 7 và Pháp hoa kinh truyện kư quyển 5
nói tới. Về Đạo Hoằng, Cao Tăng truyện quyển 6 đă liệt ông ra như đệ
tử của Huệ Tŕ (326 - 412) và bảo ông "nghiệp hành thanh mẫn" thế
thôi. Ông do thế chắc sống khoảng những năm 350-430. Hoằng và Hồng từ
đó đều là những người sống trước Hân trong Giải Hàn thực tán v́ thế
rất có thể có những tương tự với quan niệm giải độc hàn thực tán
của họ chúng tôi không bàn tới ở đây. Trong liên hệ này, cần vạch ra
là, bản liệt kê thư tịch của Tuỳ thư đă tỏ ra không đầy đủ cho lắm.
Cuốn sách của Hoằng không được liệt ra. Số lượng sách y khoa Phật
giáo có thể nhiều hơn số 12 hay 13 cuốn hiện biết.
Với sự có mặt của Trí Bân, lịch
sử y học Việt Nam trong năm thế kỷ đầu công nguyên có thể ghi lại với
những giới mốc sau:
Năm Sự biến y học
8 tdl. Quế Phụ phát hiện được tính
của quế.
195 sdl. Mâu Tử chống trị bịnh bằng
phù phép. Hoàng đế tố vấn kinh và Thần nông bản thảo có mặt.
320 Vu Đạo Thúy đến và mất tại
Bắc bộ.
466 Trí Bân bị đày ra nước ta.
-------------------------------
|
Mục lục |
I |
II |
III |
IV |
IVb |
V |
VI |
VII |
VIII |
VIIIb |
IX |
IXb |
X |
XI |
XII |