- Lịch sử Phật giáo Việt
Nam
- Từ khởi nguyên đến thời
Lư Nam Đế
- Tiến sĩ Lê Mạnh Thát
- Chương VII
- T́nh trạng Phật giáo Việt Nam thế kỷ thứ IV
Về Vu Pháp Lan và Vu Đạo
Thúy
Về Kỳ Vực
Quan hệ giữa Kỳ Vực, Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy
Xu hướng Phật giáo quyền năng
Sau cái chết của dịch giả Việt
Nam đầu tiên là Đạo Thanh vào năm 300 cho đến khi những tác giả Sáu Lá
Thư ra đời khoảng vào những năm 360 - 380, trong giai đoạn gần một trăm
năm này, sinh hoạt Phật giáo ở nước it được các tư liệu hiện c̣n đề
cập tới. Chúng ta ngày nay chỉ vỏn vẹn có tiểu sử của ba vị do Cao Tăng
truyện ghi là có một số liên lạc nào đó với nền Phật giáo Giao Châu,
ấy là chuyện của Vu Pháp Lan mà tác giả Lá Thư thứ sáu dưới đây nhắc
đến, chứng tỏ ông đă có những ảnh hưởng khác sâu rộng đối với
Phật giáo Việt Nam. Về Ma Ha Kỳ Vực th́ những hoạt động của ông tại
nước ta, Cao Tăng truyện chỉ nói tóm tắt là "đều có linh dị",
chư không mô tả ǵ thêm. Tài liệu nước ta như Cổ châu Pháp Vân phật bản
hạnh ngữ lục lại bảo Ma Ha Kỳ Vực đến Giao Châu vào thời Hán Linh đế,
tức những năm 168 - 189, trong khi Cao Tăng truyện chép vào khoảng 290 - 306.
Phải chăng có hai Kỳ Vực khác nhau? Ta hiện chưa thể trả lời được.
Ngoài ra, có một người tên Chí Hàm viết Triệt tâm kư chép lại chuyện
của Khương Tăng Hội, mà sau này Ân Nghệ cho trích ra trong Tiểu thuyết.
Chí Hàm này, chưa ai biết người gốc gác ở đâu và sống vào thời nào.
Tuy nhiên, v́ có kết liên với Khương Tăng Hội, chúng tôi tạm xếp Hàm
vào những người có hoạt động Phật giáo tại nước ta giữa những năm
300 đến 360.
Về Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy
[^]
Cao Tăng truyện 4 tờ 349c23-350a10 viết:
"Vu Pháp Lan, người Cao Dương, nhỏ có tiết tháo khác thường. Năm 15
tuổi xuất gia, bèn lấy việc tinh cần làm nhiệm vụ, nghiên đọc kinh điển
cả ngày lẫn đêm, hỏi đạo cầu pháp tất trước mọi người. Đến tuổi
đội mũ, tinh thần thảnh thơi, đạo phong vang tới ba sông, tiếng tăm lừng
khắp bốn xứ. Tính ưa núi khe, ở nhiều hang động. Có lần vào một
tháng mùa đông, băng tuyết trong núi rất buốt, bấy giờ có một con cọp
đen, đi vào pḥng Lan. Lan thần sắc không đe dọa, cọp cũng lại rất thuần,
tới sáng hôm sau, tuyết hết rơi, cọp lại ra đi. Quỉ thần trong núi thường
đến lănh pháp. Đức của Lan trùm tới hồn thiêng, đều giống loại đó
cả. Sau nghe nước non Diêm Huyện ở Giang Đông rất đẹp, bèn lần bước
tới Đông Âu xa ngắm Ngạc Thặng, ở dưới chân núi Thạch Thành, tức
nay là chùa Nguyên Hoa ấy vậy. Người đương thời đem phong độ của Lan
so với Dữu Nguyện Quy. Du hiến luận của Tôn Xước đem ông sánh với
Nguyễn Tự Tôn,luận rằng: "Lan công bỏ ḿnh, cao chuộng dấu màu, ấy
hạng chí nhân. Nguyễn Bộ binh kiêu ngạo một ḿnh, không chịu theo nhóm,
cũng là bạn của Lan vậy". Ở Diệm Huyện ít lâu, bèn bùi ngùi than rằng:
"Đại Pháp tuy thịnh, kinh điển thiếu nhiều, nếu nghe được Viên
giáo một lần, th́ chiều chết cũng được". Bèn ra đi Tây vức xa
xuôi, muốn cầu nghe lạ. Đến Giao Châu, mắc bệnh, chết ở Tượng Lâm.
Sa - môn Chi Tuần truy lập tượng, ca ngợi rằng :
- "Họ Vũ vượt đời
- Huyền chỉ nắm cả
- Khéo lánh rừng đồi
- Lành nhiếp cọp dữ".
Biệt truyện nói: "Lan cũng cảm
suối khô thành nước lũ. Việc này giống truyện Trúc Pháp Hộ, chưa rơ
ra sao".
Viết tiểu truyện vừa dẫn, Huệ
Hạo chắc chắn đă dùng đến Minh tường kư của Vương Diệm mà Hạo có
liệt ra như một sách tham khảo trong lời tựa ở Cao. Tăng truyện 14 tờ
418b29-cl. Diệm đă viết về Vu Pháp Lan như sau: "Đời Tấn Sa - môn Vu
Pháp Lan, người Cao Dương, 15 tuổi xuất gia, khí thức thâm trầm dày dạn,
tiết tháo trinh ngay, làm chùa vào trong núi sâu, thường đêm ngồi tịnh,
có cọp vào nhà, nhân ngồi trước giường. Lan lấy tay xoa đầu cọp, cọp
dương tai, nằm mọp xuống, vài ngày đi. Trúc Pháp Hộ, người Đôn Hoàng,
tinh thần dào dạt, cùng một loại người với Lan (...) Họ đều là người
Tấn Vũ đế và Tấn Huệ đế (265 - 306) ..."
Minh tường kư ngày nay đă tán thất,
những ǵ c̣n lại phần lớn đều xuất xứ từ những trích dẫn của Đạo
Thế trong Pháp uyển châu lâm. Đoạn vừa dẫn là đến từ quyển 63 tờ
764c29-a 11. Ngoài đoạn ấy, Đạo Thế c̣n trích hai đoạn khác nữa có
liên quan tới Vu Pháp Lan cũng từ Minh tường kư. Đoạn thứ nhất ở quyển
28 tờ 492a2-b8 viết" "Đỗ Thế Phương đời Tấn là người Trung
Sơn, cửa nhà giàu có. Trong khoảng Thái Khương (280 - 289) có lệnh cấm người
Tấn làm Sa - môn. Thế Thường vâng đạo tinh tấn, lén ở trong nhà, dựng
lập tịnh xá, cúng dường Sa - môn. Vu Pháp Lan cũng ở trong số đó. tăng
chúng ai đến, đều không khước từ. Có một Tỷ - Kheo h́nh dung xấu xí,
áo quần rách nhớp, băng vượt bùn nhơ, tới chỗ Thế Thường. Thường
ra làm lễ, sai đứa ở lấy nước rửa chân cho sư. Vị Tỷ - Kheo nói:
"Thế Thường nên tự chính ḿnh rửa chân cho ta". Thường đáp:
"Tuổi già mỏi mệt, nên lấy đứa ở thay ḿnh" Vị Tỷ - Kheo
không chịu Thế Thường bèn lén chửi rồi bỏ đi. Vị Tỷ - Kheo liền hiện
thần thông, biến làm thân tám thước, dung nhan đẹp đẽ, bay ra mà đi. Thế
Thường vỗ ngực hối tiếc, tự d́m ḿnh vào bùn. Bấy giờ, Tăng Ni trong
trong nhà họ Đỗ cùng những kẻ đi đường năm sáu chục người, đều
được xem trông thấy giữa trời, trên vài mươi trượng, rơ ràng phân
minh, hương thơm khí lạ, trăi tháng không hết. Pháp Lan là vị pháp sư
danh lư kiến tôn, có ghi quyển sau. Truyện này Lan đem nói với đệ tử Pháp
Giai. Giai mỗi lần kể lại, đạo tục phần nhiều tin nghe".
Pháp uyển châu lâm 54 tờ
694c22-695al cũng dẫn một đoạn khác ư nghĩa hoàn tất nhất trí với đoạn
của Minh tuờng kư nhưng văn cú gọn gàng và trau chuốt hơn, và bảo là từ
Phụng pháp nghiệm. Phụng pháp nghiệm như vậy có thể là một sao xuất từ
Minh đường kư. Danh Tăng truyện sao do Tôn Tánh chép ra từ Danh Tăng truyện
của Bảo Xương có ghi Vu Pháp Lan của chùa núi Trường An.
Căn cứ vào những tài liệu hiện
c̣n vừa dẫn, ta có thể viết lại tiểu sử của Vu Pháp Lan. Lan người
Cao Dương tại miền bắc tỉnh Hà Bắc của Trung Quốc ngày nay. Năm 15 tuổi
ông xuất gia, rất có thể tại "chùa núi Trường An" và chăm chú
học hỏi Phật pháp, nên lúc 16 tuổi tiếng tăm đă vang khắp. Trong khoảng
những năm 280 - 289 ông đă ông đă ở ẩn trong nhà của Đỗ Thế Thường,
khi có lệnh cấm làm Sa - môn. Tính ông ưa núi rừng, nên sau đó ông xuống
trú tại chùa núi Thạch Thành tại miền tây tỉnh Chiết Giang hiện nay. Ta
không biết ông xuống vào khoảng nào, nhưng rất có thể vào khoảng năm
306 trở đi. Ít lâu sau, ông muốn đi Ấn Độ học đạo, bèn cùng với đệ
tử là Vu Đạo Thúy tới Giao Châu, hai thầy tṛ đều mắc bệnh. Lan mất
tại Tượng Lâm, tức khoảng vùng Nghệ Tĩnh ngày nay của nước ta. Niên
đại ông, ta sẽ bàn kỹ khi nói về Vu Đạo Thúy. Ở đây ta cần chú ư
là "ngươi đương thời đă sánh Ông với Dữu Nguyên Qui" Dữu
Nguyên Qui tức Dữu Lượng (289 - 340) . Điều này chứng tỏ ông hẳn phải
là người đồng đại với Lượng, tức cũng sống vào giữa những năm
270 - 320.
Vu Pháp Lan có nhiều đệ tử, mà
trong số đó xuất sắc nhất là nhà y dược nổi tiếng Vu Pháp Khai và VU
Đạo Thúy.. Đạo Thúy đă đi với Lan và đă bỏ ḿnh ở miền bắc nước
ta. Cuộc đời của Thúy, Cao Tăng truyện 4 tờ 350b13-28 nói thế này:
"Vu Đạo Thúy, người Đôn Hoàng, nhỏ mất cha mẹ, được chú đem về
nuôi, Thúy hiếu kính hết ḷng, như thờ cha mẹ ḿnh. Đến năm 16 xuất
gia thờ Lan công, xin làm đệ tử. Học nghiệp Thúy cao minh, sách vở trong
ngoài đều xem hết, giỏi thuốc men, khéo viết lách, thông rơ phong tục
nhiều xứ, càng sành ăn nói. Hộ công thường khen Thúy thanh cao giản dị,
có phong độ của người xưa, nếu không chết sớm th́ có thể làm rường
cột cho đại Pháp. Sau cùng Lan công qua Giang Tả, Tạ Khánh Tự rất đổi
kính trọng. Tính Thúy ưa núi đồi. Trong khi ở miền động, nhiều lần
đi chơi các ngọn núi nổi tiếng. Thúy làm người, không bợn sự khen
chê, chưa từng đem vết bụi trải ḷng. Sau Lan đi Tây Vức, ở Giao Chỉ mắc
bệnh mà chết, xuân thu 31. Hy Siêu vẽ lại chân dung Thúy. Chi Tuần làm
bài minh, ca ngợi rằng :
- "Lồng lộng trên người
- Biết rơ lẽ trong
- Chất sáng ngọc ánh
- Tiếng đức Lan thơm".
Tôn Xước đem Thúy sánh với Nguyễn
Hàm. Có người nói: "Hàm có lời chê về khổ ngựa, Thúy được tiếng
khen là trong nhạt, th́ sao so sánh nhau được". Tôn Xước đáp:
"Tuy dầu có thấp có cao, nhưng phong độ cao khiết là một vậy".
Du đạo luận nói: "Gần đây tại Lạc Dương có Trúc Pháp Hành, người
bàn làm cho vuông nhạc lịnh, Giang Nam có Vu Đạo Thúy, kẻ biết đem đối
thắng lưu, đều là những vị người đương thời đều nghe thấy chẳng
phải là lời khen riêng của các đồng chí của ḿnh."
Như ta sẽ thấy, Trúc Pháp Hộ mất
vào năm 308. Vu Đạo Thúy đi xuất gia năm 16 tuổi. Vậy, để cho Hộ khen
Thúy, Thúy phải xuất gia trước năm 308. Do đó, ông tối thiểu cũng phải
sinh vào năm 290. Mà Thúy có lẽ phải rời Trường An trước khi Kỳ Vực tới
Lạc Dương, để cho cả Vu Pháp Lan lẫn Thúy không có dịp gặp như những
người đồng đạo của họ là Chi Pháp Uyên và Trúc Pháp Hưng cùng Trúc
Pháp Hành. Vậy Thúy chắc Phải sinh năm 285. Năm Thúy mất mới 34 tuổi, thế
th́ niên đại Thúy phải là 285 - 315. Niên đại Lan do đó phải ở vào khoảng
270 - 320 v́ Lan mất sau Đạo Thúy.
Thúy là một người có một sở học
uyên bác, có nhiều tài nghệ và giỏi luôn cả việc thuốc men. Giống như
thầy ông, Thúy có sự mến phục của những tay cự phách của lớp sau như
Chi Tuần (313 - 366) Hy Siêu (366 - 377), Tôn Xước (khoảng 300 - 380) và Tạ
Khánh Tự tôn kính ngưỡng mộ. Nhưng hơn cả Vu Pháp Lan, Thúy đă đưa ra
một cách cắt nghĩa quan niệm Không của Phật giáo, mà đến thời Lưu Tống
đă trở thành một trong bảy trường phái Bát Nhă học của Trung Quốc.
Trong Triệu luận sớ, Nguyên Khương
đă dẫn Lục gia thất tôn luận của Thích Đàm Đế, nói rằng có sáu người
chủ trương đến bảy học thuyết khác nhau về Không.
Người chủ trương Học thuyết
- 1. Thích Đạo An Vốn không nên không (bản vô)
- 2. Trúc Pháp Thân Vốn không khác nên Không (Bản
vô dị)
- 3. Chi Đạo Lâm Không tức sắc (tức sắc)
- 4. Vu Pháp Khai Lật đổ mê hoặc diệt thức th́
thấy cơi là Không (thức hàm)
- 5. Thích Đạo Nhất Huyễn hóa lá Không (huyễn
hóa)
- 6. Trúc Pháp Ôn Tâm Không th́ gọi là không (tâm
vô)
- 7. Vu Đạo Thúy Nhân duyên tập hợp nên gọi là
Không (duyên hội)
Trung luận sớ của Cát Tạng viết:
"Thuyết thứ bảy của Vu Đạo Thúy nói nhân duyên tập họp th́ hiện
hữu, gọi là Tục đế, đến khi nhân duyên ta ră, trở thành không gọi
là đệ nhất nghĩa đế". An Trừng trong Trung tâm sớ kư dẫn (Sơn môn)
huyền nghĩa nói càng rơ: "Thứ bảy là Vu Đạo Thúy viết Duyên hội
nhị đế luận nói rằng: "Nhân duyên hội đủ th́ hiện hữa là tục
(đế), phá bỏ thành không, th́ gọi là chân (đế). Ví như ngói gỗ hợp
lại th́ thành nhà, nhà không có caí thế trước, nó có tên mà không có
thực, cho nên Phật bảo Là Đà: hoại diệt sắc tướng th́ không c̣n chỗ
thấy".
Như thế, ngoài việc giỏi thuốc
men, một nét đặc trưng của các đệ từ Vu Pháp Lan, Vu Đạo Thúy c̣n
tham dự vào những bàn căi ư nghĩa cách thức lư hội quan niệm Không của
Phật giáo. Như sẽ thấy, quan niệm Duyên Hội của Thuư đă thành đối
tượng phê b́nh gắt gao của Quân thiện luận sau này, bị đánh giá
là"không có ǵ uyên thâm", mang tính chất phù phiếm, bởi v́
"phân tích một cái cây ra thành những phân tử để làm cho nó không,
th́ việc ấy cũng không tổn thương một chút nào sự tốt đẹp của việc
nó cho bóng mát", hay "tách rời săng gỗ để làm cho cái nhà trở
thành hư vô, th́ việc ấy cũng không làm hao tốn một tí ǵ sự nó đẹp
đẽ lộng lẫy."
Học phong của trường phái Vu -
Pháp - Lan là Bát - nhă học, nhưng bản chất nó là một thứ Phật giáo
quyền năng, ước mơ về những khả năng cảm ứng biến hoá. Cho nên khi
đến nước ta, điểm lôi cuốn sự chú ư của người Phật tử Việt Nam
không phải là cái học phong Bát - nhă, là những lư luận về cách lư giải
đúng đắn quan niệm Không, mà là những khả năng cảm hóa người vật,
phục vụ thiết thực cho những nhu cầu cấp bách của cuộc sống thường
ngày. Pháp Minh sau này nhớ đến Vu Pháp Lan, v́ Lan đă "phủi tuyết buốt
cho thú dữ", mà không nhắc tới Vu Đạo Thúy. Thúy như ta đă thấy, rất
được những tay trí thức cự phách Trung Quốc về sau rất trọng vọng,
không kém ǵ Lan. Và THúy đă bỏ ḿnh tại b́nh nguyên Bắc bộ. Điều này
để cho thấy xu thế chung của Phật giáo nước ta vào thời ấy là một
xu thế Phật giáo quyền năng thiết định theo quan niệm của Mâu Tử và
Khương Tăng Hội, mà sự xuất hiện của nhà sư Kỳ Vực cũng chỉ làm
rơ thêm thôi.
Về Kỳ Vực
[^]
Trong Thiền uyển tập anh, Thông Biện
dẫn lời của Đàm Thiên nói lúc Phất pháp mới đến Trung Quốc th́
"đă có Khâu Đà La, Ma Ha Kỳ Vực, Khương Tăng Hội, Chi Cương Lương,
Mâu Bác tại Giao Châu". Cổ châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục
nói Khâu Đà Là và Kỳ Vực đă cùng nhau đến Luy Lâu trị sở của Sĩ
Nhiếp vào cuối đời Hán Linh Đế, tức khoảng những năm 168 - 189. Vị
sư tên Kỳ Vực đây của tài liệu nước ta sống và làm ǵ, ta không được
bảo rơ ràng. Chỉ biết rằng khi đến Giao Châu th́ Khâu Đà Là đă ở lại,
c̣n Kỳ Vực th́ ra đi tiếp. Chi tiết cuối cùng này lại phù hợp với tiểu
sử của Kỳ Vực trong Cao Tăng truyện 9 tờ 388-16-c5, theo đó th́ trước
khi tới Trung Quốc, Vực đă có đi qua Giao Châu. Nhưng ta gặp phải khó khăn
là vấn đề niên đaị. Kỳ Vực của ta th́ đến đời Hán Linh đế, c̣n
của Cao Tăng truyện th́ xảy ra thời Tấn Huệ đế tức giữa những năm
290 - 306. Phải chăng có hai Kỳ Vực khác nhau ? Đây là một có thể. Nhưng
cũng có thể chỉ có một Kỳ Vực thôi, và sự lầm về niên đại th́ hoặc
do tại quá tŕnh truyền thừa văn bản về phía ta, hoặc về phía Trung Quốc.
Trong t́nh trạng tư liệu hiện tại, dù không phải không ư thức, sự có
thể sai lầm của những niên đại do Cao Tăng truyện ghi lại, một điều
thức sự đă xảy ra. Chúng tôi tạm thời căn cứ vào những ǵ Huệ Hạo
viết để bàn cải về vị sư Kỳ Vực ở đây.
"Kỳ Vực người Thiên Trúc,
đi khắp Trung Quốc và các xứ mán mọi, không có chỗ ở thường, nhưng
thong dong thần kỳ, theo tính khác tục, hành tích không thường, người
đương thời không thể làm sao đo lường được. Phát xuất từ Thiên
Trúc, rồi đến Phù Nam, trăi qua các bờ biển, bèn tới Giao và Quảng, đều
có linh dị. Khi tới Tương Dương, muốn chở người qua sông, người chèo
thuyền thấy Sa - môn Ấn Độ, áo quần xấu xí, khinh mà không chở. Thuyền
đến bờ bắc th́ đă thấy Vực vuợt qua rồi. Đi tới trước, thấy hai
con hổ rung tai vẫy đuôi, Vực lấy tay xoa đầu, cọp liền xuống mé mà
đi. Người hai bên bờ thấy, theo nhau thành bọn.
Đến cuối đời Tấn Huệ đế, Vực
tới Lạc Dương. Các vị sư ra làm lể, Vực cũng qú xuống lặng lẽ,
nhan sắc không đổi thay. Bấy giờ bèn nói tiền thân của từng người đă
trăi qua. Vực bảo Chi Pháp Uyên đến từ loài trâu, Trúc Pháp Hưng đến từ
loải người. Lại chê chúng Tăng, nói họ áo quần hoa lệ, không đúng
phép sạch. Thấy cung thành Lạc Dương, bèn bảo nó phảng phất giống cung
trời Đao Lợi, chỉ việc tự nhiên và nhân sự là không giống nhau. Vực
bảo Sa - môn Kỳ Xà Mạt: "Thợ xây cung ấy là từ trời Đao Lợi, nên
thật sự bèn phải về bề trên, dưới ngói trên nóc nhà phải có 1500 đồ
dùng". Mọi người bấy giờ đều nói: "Xưa nghe người thợ đó
thiệt có đem đồ dùng để dưới ngói". Lại nói: "Sau cung thành
bổng nhiên sẽ bị hoại".
Bấy giờ thái thú Bạch Dương là
Đặng Vĩnh Văn từ Nam Dương đang ở Lạc Dương, trú ngụ tại chùa Măn
Thuỷ, mắc bệnh kinh niên không bớt, hai chân co quắp lại, không thể đứng
đậy mà đi. Vực đến thăm, nói: "Ngài có muốn được lành bệnh
không ?". Nhân đó lấy một chén nước trong và một cành dương liễu,
đem cành dương liễu dùng nước đưa tay hướng Vĩnh Văn mà đọc chú. Như
vậy ba lần, nhân thế lấy tay xoa hai đầu gối Vĩnh Văn, bảo đứng dậy.
Văn liền đứng dậy, đi đứng như xưa. Trong chùa có cây tư duy vài mươi
cành đă khô chết. Vực hỏi Vĩnh Văn cây ấy đă chết lâu chưa. Văn đáp:
"Lâu lắm rồi". Vực tức hướng cây đọc chú, như đọc chú cho
Vĩnh Văn, cây bỗng nhiên mọc lá cành sum sê tươi tốt. Trọng Thử ở
Thượng Phương có người bệnh trướng sắp chết, Vực lấy b́nh bát để
trên bụng người bệnh, vải trắng phủ hết, chú nguyện vài ngàn lời, tức
có khí thổi xông nặc cả nhà. Người bệnh nói: "Tôi sống rồi".
Vực sai người dở tấm vải th́ trong b́nh bát có thứ như bùn đen vài thăng,
thối không thể gần được. Người bệnh bèn sống.
Khi Lạc Dương binh loạn, bèn từ
giă về Thiên Trúc. Bấy giờ tại Lạc Dương có Sa-môn Trúc Pháp Hành là
vị sư cao đạo, người đương thời chịu vui nghe theo, nhân xin Vực nói:
"Thượng nhân là vị sư đă đắc đạo, xin lưu lại một lời để măi
măi làm lời răn". Vực đáp: "Nên họp hết mọi người ".Khi
mọi người đă họp, Vực lên toà giảng nói: "Giữ miệng, nhiếp
thân ư, cẩn thận chớ phạm ác, tu hành hết thảy thiện, như vậy được
độ đời". Nói xong, bèn lặng lẽ nhập định. Hành lại xin:
"Nguyện thượng nhân nên truyền cho điều chưa từng được nghe. C̣n
như nghĩa câu ấy th́ con nít tám tuổi cũng đọc thuộc ḷng rồi, chẳng
phải là điều mong cầu ở bậc đắc đạo". Vực cười đáp:
"Tám tuổi tuy đọc, trăm tuổi không hành, th́ đọc ích ǵ. Mọi người
ai cũng biết kính trọng người đắc đạo, nhưng không biết làm để tự
ḿnh đắc đạo. Đáng thương thay ! Lời ta tuy ít, người làm, lợi càng
nhiều".
Rồi bèn từ giă bỏ đi. Vài trăm
người ai cũng mời Vực trưa tới ăn nhà ḿnh. Vực đều hứa hết. Sáng
mai 500 nhà mỗi nhà đều có một Vực. Ban đầu ai cũng nói vực chỉ đến
nhà ḿnh, nhưng sau hỏi lại nhau, mới biết Vực phân thân giáng xuống.
khi đă đi, các nhà tu hành đưa Vực đến thành Hà Nam. Vực đi chầm chậm,
mà người đuổi theo không kịp. Vực bèn lấy gậy vẽ xuống đấy nói:
"Từ biệt ở đây". Ngày đó có người từ Trường An đến, nói
thấy Vực tại chùa ấy. Lại có khách buôn Hồ Thấp Đăng tức vào ngày
đó ngặp Vực lúc sắp tối ở sa mạc, kể ra đă đi hơn 9000 dặm. Khi đă
trở về Thiên Trúc, không biết mất ở đâu".
Đó là hành trạng của Kỳ Vực
trong Cao Tăng truyện. Mặc dù chúng chứa đựng nhiều yếu tố khó tính
có tính chất mê hoặc, chúng tôi vẫn dịch hết và công bố ra đây, nhằm
cho thấy phần nào những ǵ Kỳ Vực đă có thể làm khi ông tới nước
ta. Không những thế, bản tiểu sử đó chứa nhiều liên hệ với bản tiểu
sử của Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy, mà chúng ta đă thấy trên. Những
liên hệ ấy chủ yếu qui về tên những vị sư có tiếp xúc với Kỳ Vực.
Chúng sẽ giúp cho thấy tại sao Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy đă t́m đến
nước ta để đi Ấn Độ và đă bỏ ḿnh.
Vậy th́, Kỳ Vực đă làm những
ǵ cho nước ta, mà Cao Tăng truyện cho là "đều có linh dị"? Giảp
đáp câu hỏi này ta hiện không có những trả lời trực tiếp. Nhưng cứ
vào những hành động của Vực tại Lạc Dương, ta có thể biết phần
nào những hoạt động của Vực tại Giao Châu. Trước khi tới Lạc
Dương, Vực đă vượt sông mà không cần đ̣. Đến Lạc Dương, ông chứng
tỏ có thể biết chuyện đời trước của mọi người là thế nào và việc
sắp xảy ra trong tương lai. Ông có thể bảo lai lịch của các vị sư Pháp
Hưng và Pháp Uyên không những của đời này, mà thậm chí về tới cả đời
trước nữa. Ông cũng đă tuyên đoán thành phố Trường An sẽ bị hủy hoại.
Ông đă chữa bệnh cho những người nguy kịch sắp chết và kinh niên
không lành, chủ yếu bằng những phương pháp chú thuật thần thông của
ḿnh. Ông đă chữa cho Đằng Vĩnh Văn kinh niên liệt giường không đi được,
và cho người bị bệnh trướng bụng sắp chết, chỉ cần giơ tay đọc chú.
Không những thế, ông c̣n cùng một lúc phân thân đi ăn tại năm trăm nhà
khác nhau. Ông có thể đi chầm chậm, mà người ta đuổi theo măi cũng không
kịp.
Hoạt động của Vực tại Trương
An là như thế. Chúng rơ ràng chứng tỏ Vực có "kỹ thuật biến hóa
để mê hoặc tai mắt của thường dân", "có uy to thế lớn để
chỉnh thẳng trụt trồi của bọn nhỏ", như Tập Tạc Xỉ đă ám chỉ
xa gần. Nhưng đồng thời chúng cũng xác định Vực là hiện thân trọn vẹn
của quan niệm Phật giáo quyền năng. Người đắc đạo của quan niệm đó
phải là kẻ "muốn làm ǵ cũng được, bay lượn trên không, đạp nước
mà đi, phân thân tán thể, biến hóa muôn cách, vào ra không ngại, c̣n mất
tự do, (...) biết chúng sanh đổi thay khi chưa có trời đất, ḷng người
trong mười phương hiện tại đang nghĩ những việc chưa manh nha", như
Khương Tăng Hội đă mô tả trong Lục đô tập kinh 7 tờ 39b 16-23.
Như một hiện thân của quan niệm
Phật giáo quyền năng và tại Lạc Dương, Vực đă có những thành tích
trên, th́ tại nước ta Vực chắc cũng thi thố những quyền năng tương tự
đối với người Giao Châu, để cho Hạo đă nhận xét là "đều có
linh dị". Viết nhận xét đó, Hạo chắc chắn phải có đọc được
những tư liệu có ghi chép thành tích của Vực một cách chi tiết ở tại
nước ta. Rất tiếc là ngày nay ta hiện không có những tư liệu ấy, và Hạo
chỉ bằng ḷng chép chuyện của Vực từ lúc đến Tương Dương trở đi mà
thôi.
Qua tiểu sử trên, Kỳ Vực là người
Ấn Độ, đă đi tới nhiều nước. Ông đă qua Phù Nam rồi men theo ven biển
tới nước ta. Ông đến vào lúc nào ? Hạo nói ông đến Lạc Dương khoảng
những năm 306. Vậy chắc chắn ông đă đến Giao Châu cũng khoảng năm 300
hay sau đó không lâu, v́ ông c̣n phải trải qua thời gian ở Quảng Châu
và Tương Dương trước khi lên kinh đô nhà Tấn. Tại nước ta, ông hẳn
đă sống ở thủ phủ Long Biên hay tại một ngôi chùa nào gần đó. Cứ Cổ
châu Pháp vân Phật bản hạnh ngữ lục th́ Vực đă sống chính tại chùa
Pháp Vân. Việc Vực đến nước ta đáp ứng đúng yêu cầu của t́nh trạng
văn hóa và tín ngưỡng thời bấy giờ. Đó là sự xuất hiện thực sự của
những quyền năng mà phương pháp Phật giáo do Khương Tăng Hội truyền thụ
hứa hẹn. Nhưng rồi Kỳ Vực cũng đă ra đi như muốn để lại những nuối
tiếc cho những nười hâm mộ ở bản xứ.
Quan hệ giữa Kỳ Vực Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy
[^]
Kỳ Vực ra đi không lâu, th́ Vu
Pháp Lan và Vu Đạo Thúy đến. Ban đầu ta tưởng những người này không
có quan hệ ǵ với Kỳ Vực. Nhưng đọc kỷ lại ba bản tiểu sử của họ
trong Cao Tăng truyện, ta nhận ra một nét nổi bật là những người có
quan hệ với Kỳ Vực lại đồng thời cũng có quan hệ đối với Vu Pháp
Lan và Vu Đạo Thúy. Đây là một trường hợp khá lạ lùng khêu gợi sự
chú ư của chúng ta.
Những vị sư Kỳ Vực tiếp xúc
ở Lạc Dương đầu tiên là Chi Pháp Uyên và Trúc Pháp Hưng. Hai người này,
Cao Tăng truyện 4 tờ 350a 10-12 lại chép ngay sau truyện của Pháp Lan:
"Lại có Trúc Pháp Hưng, Chi Pháp Uyên, Vu Pháp Đạo đầu là những vị
đồng thời sánh đức với Lan. Hưng v́ thấy xa, mà nổi tiếng. Uyên nhờ
tài hoa mà được khen. Đạo v́ hiểu nghĩa kinh, mà vang danh". Hưng và
Uyên đều là những người cùng thời với Lan, và chắc có quen biết ông.
Họ là những người mà Kỳ Vực bảo là biết tiền thân. Sự liên kết
giữa những người ấy với Lan và Kỳ Vực, như vậy, điểm chỉ cái ǵ
?
Không những người có liên hệ với
Lan lại có liên hệ với Vực, mà cả những người đem sánh với Vu Đạo
Thúy có những liên hệ với Vực. Trong bản tiểu sử của Thúy ở trên,
Tôn Xước đă sánh Thúy với Vu Pháp Hành. Truyện Kỳ Vực vừa dẫn lại
nói Trúc Pháp Hành là vị sư cao đạo ở Lạc Dương đă xin Vực dạy cho
những điều "chưa từng được nghe". Vực đọc bốn câu kệ mà
Hành cho là đức con nít tám tuổi cũng đă học thuộc ḷng chứ không phải
đợi đến vị đă đắc đạo như Vực. Vực trách Hành là không chịu thực
hành để tự ḿnh đắc đạo, lại muốn đi nghe người đắc đạo nói
mà thôi. Vực tỏ ra như vậy không đánh giá cao đối với Hành. Thúy với
Hành từ đó lại có những liên hệ với Vực. Liên hệ ấy có nghĩa ǵ ?
Thứ nhất, việc Kỳ Vực đến
Giao Châu rồi mới tới Lạc Dương, chắc đă mang đến Lạc Dương những
mẫu tin lôi cuốn và thần kỳ về giải đất xa xôi nằm tận miền hoang
phục, nơi Dương Hùng cho là "châu báu sinh ra". Giao Châu nổi tiếng
là đất thần kỳ, ta có thể thấy rơ trong trường hợp Cát Hồng (283 -
363). Không những Hồng đă xin vua Tấn đi Cú Lậu để làm huyện lệnh,
v́ "Giao Chỉ sản xuất linh đan", như Tán thư 72 tờ 7b11-9a9 đă
ghi. Trong Bảo pháp tử, Hồng c̣n báo cáo cho người dân Trung Quốc biết
người Giao Chỉ có thể nấu cát thành thủy tinh và để làm cho họ tin rằng
việc luyện linh đan không phải là không thể thực hiện . Nếu truyền
thuyết về An Kỳ Sinh đến tu tại núi Yên Tử là không thể tin được ,
th́ việc Hồng muốn đến luyện đan ở Giao Chỉ lả một chuyện thực.
Do thế Kỳ Vực từ Giao Châu tới Tương Dương rồi Lạc Dương, hẳn số
người có khuynh hướng kiểu Cát Hồng đả đến t́m ṭi hỏi Vực về đất
Giao Chỉ. Vu Pháp Lan và VU Đạo Thúy là những người đồng đại với Hồng,
chắc cũng nghe tiếng núi non linh thiêng ở tại giải đất xa xuôi ấy. Hạo
nói họ là những người ưa núi rừng th́ không thể nào họ không chú ư
đến Giao Chỉ, nhất là khi ở đấy lại có những người như Kỳ Vực
đi qua.
Thứ hai, Kỳ Vực là một người
thần dị, có nhiều quyền năng biến hóa như đă thấy. Vu Pháp Lan lại
là người tin tưởng vào sự hiện hữu của những khả năng thần dị
như vậy mà Vương Diệt đă ghi lại, trong Minh tường kư dẫn trên. Thêm
vào đó, bản thân ông là một người thực hiện và cố gắng thực hiện
những thần dị. Cao Tăng truyện chép việc ông phủi tuyết buốt cho cọp,
làm cho quỷ thần trên núi thường đến nhận lấy giáo pháp ở nơi
ông.Xu hướng và quan niệm Phật Giáo của ông có những nét tương tự không
thể chối căi, được với Kỳ Vực. Họ là những người có thể xoa đầu
cọp làm cho cọp tránh xa không hại người, thậm chí có thể vận động
được cả những quỷ thần của núi non. Cho nên, nếu Lan đă biết Chi
Pháp Uyên và Trúc Pháp Hưng, th́ những người này tất cũng có những
khuynh hướng chuộng mến phương pháp Phật giáo quyền năng của Kỳ Vục
và Pháp Lan. Do thế khi Kỳ Vực đến LẠc Dương, họ là những người sẵn
sàng tiếp nhận đón chào. Xu hướng Phật giáo của Lan qua những liên hệ
ấy là xu hướng Phật giáo quyền năng.
Về Vu Đạo Thúy, th́ những ǵ ta
biết về ông không điểm chỉ sự có mặt ở một xu hướng như vậy. Thúy
gỉoi thuốc men, khéo viêt lách, sành ăn nói, học thức rộng răi. Không những
thế ông c̣n là một lư thuyết gia Turng Quốc đấu tiên về quan niệm
Không, mà tác phẩm Duyên hội nhị đế luận qua bao thế kỷ đă được
nghiên cứu, học tập và trích dẫn. Thế th́ , ông làm sao lại kết liên
với Trúc Pháp Hành, một người có liên hệ với Kỳ Vực ? Thêm vào đó
ta lại thấy hành có xu hướng Phật giáo quyền năng, th́ Thúy không chịu
ảnh hưởng sao? Chúng tôi nghĩ rằng Đạo Thúy cũng có xu hướng ấy, dù
những tư liệu hiện không c̣n nói ra.
Sự thực, cả Pháp lẫn Đạo Thúy
đều được Huệ Hạo xếp vào hạng hiểu rơ kinh điển. Điều này Tập
Tạc Xỉ (? - 383) xác nhận trong một lá thư ông gởi cho Đạo An vào khoảng
373, mà Cao Tăng truyện 5 tờ 352c16-17 đă ghi lại: Thích Đạo An (...) không
biến hóa kỷ thuật để mê hoặc tai mắt của dân thường, không uy to thế
lớn để chỉnh trồi trụt của bọn nhỏ; (...) sách vở trong ngoài thảy
đều xem hết, âm dương toán số lại hay thông, kinh Phật nghĩa mầu, ấy
lại thong dong, giải nghĩa bèn giống Pháp Lan, Pháp Đạo". Về vấn đề
kinh học, Pháp Lan được Tập Tạc Xỉ đưa lên làm mẫu mực, để đem Thích
Đạo An mà so sánh. Ta đủ thấy học phong của Vu Pháp Lan đă có một ảnh
hưởng lâu dài như thế nào. Tuy vậy , xu hướng quyền năng vẫn là đại
biểu cho chính bản chất của học phong ấy. Một khi Lan đă thế, Vu Đạo
Thúy dù có chủ trương thuyết Duyên hội đi nữa, cũng chưa hẳn đă
không có xu hướng Phật giáo quyền năng. Huống nữa, ông không những sống
thân thiết với thầy ông là Vu Pháp Lan, mà c̣n kết liên với Trúc Pháp
Hành, người thỉnh Kỳ Vực thuyết đạo. Xu hướng Phật giáo của Vu Đạo
Thúy do thế cũng không khó để xác định.
Nếu Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy đă
có xu hướng như vậy và đă kết liên với những người như Trúc Pháp Hưng,
Chi Pháp Uyên và Trúc Pháp Hành, th́ khi Kỳ Vực đến Lạc Dương, họ tất
phải gặp. Nhưng họ đă không gặp, như bản tiểu sử trên cho thấy. Do
thế, Lan và Thúy chắc đă vượt Dương Tử xuống sống tại chùa Thạch
Thành rồi. Và họ thực hiện việc dời chỗ này phải trước năm 306,
năm cuối cùng Kỳ Vực lên Lạc Dương. Mặt khác, v́ Lan và Thúy quen những
người vừa kể, mà Kỳ Vực sau này lại gặp tại Lạc Dương, thế phải
chăng Kỳ Vực đă có dịp gặp họ để họ giới thiệu với những người
ấy ? Chúng tôi nghĩ đó là một có thể. Như vậy nó là một bằng cớ
khác cho phép ta giả thuyết Vu Đạo Thúy phải sinh chậm lắm là vào khoảng
năm 285, để có thể vượt sông trước năm 306 và gặp Kỳ Vực tại Tương
Dương, hoặc tại ngay Diêm Huyện hay tại một địa điểm nào đó trên
đường từ miền nam lên Lạc Dương. Thế th́ Lan và Thúy đă đến nước
ta vào năm nào?
Cao Tăng truyện nói Lan ở "Diệm
Huyện ít lâu" (cư Diệm thiểu th́), th́ muốn đi Tây Vực. Bèn ra đi,
họ đă không ở núi Thạch Thanh mà lại ra đi nữa. Họ đến Thạch Thanh
chậm lắm là năm 306, nên họ phải đến nước ta khoảng năm 307 trở đi.
Nếu thế Lan và Thúy đă sống ở nước ta một thời gian dài sao? Có thể
họ ở lại để học thêm những kiến thức vế phương nam, trong đó có cả
ngôn ngữ. Thời ấy nước ta đang có những giao thương mạnh mẽ với các
nước Nam Á, đặc biệt là Ấn Độ, nên hẳn thiếu người biết tiếng
Phạn và những địa phương ngữ khác mà điển h́nh là Kỳ Vực. Có thể
họ ở lại cho quen khí hậu nhiệt đới. Cả Lan và Thúy đều là người
miền bắc Trung Quốc quen sống với khí hậu ôn đới, khi tới Giao Chỉ Thúy
đă ngă bệnh rồi chết. Lan cũng bệnh theo, rồi mất sau đó ở Tượng Lâm.
Họ đă chết có lẽ v́ không chịu nỗi khí hậu ở miền nam.
Điều đáng chú ư là, cả Lan lẫn
Thúy đă chọn con đường phương nam để đi Ấn Độ. Lan là người Cao
Dương đă từng sống tại vùng Trường An, như Minh tường kư dẫn trên
cho thấy. C̣n Thúy là người Đôn Hoàng đă quen biết với Trúc Pháp Hộ.
Trường An là nơi những người Trung Á cũng như Ấn Độ lui tới buôn bán
khá thường xuyên. Và Đôn Hoàng là cửa ngơ đi về miền Tây của Trung Quốc
và là nơi tập trung sinh sống của nhiều người có gốc Trung Á và Ấn Độ.
Thế th́, Lan và Thúy chắc có dịp hỏi han biết rơ con đường dẫn về
Thiên Trúc hơn là chọn con đường phương nam, mà hai người đều xa lạ.
Đâu phải đến Chiết Giang Lan mới có ư định đi Thiên Trúc, nên bắt buộc
phải đi bằng con đường phương nam ? Chúng tôi nghĩ họ chọn con đường
ấy v́ những lôi cuốn của nó, đặc biệt là những điạ phương họ
kinh qua, trong đó có Giao Châu.
Xu hướng Phật Giáo quyền năng
[^]
Tại Giao Châu lúc đó Khương Tăng
Hội vừa chết, Đạo Thanh mới qua đời, nền Phật giáo quyền năng do họ
gầy dựng đang phát triển mạnh mẽ. Kỳ Vực lại mới đi qua. Cho nên một
quan niệm Phật giáo quyền năng càng trở nên có giá trị. Hơn một trăm
năm trước, Mâu Tử đă phát biểu rơ ràng quan niệm ấy trong Lư hoặc luận
của ông, mà Tăng Hựu đă chép lại trong Hoằng Minh tập 1 tờ 2a7-13:
"Phật gọi là giác ngộ, hoảng hốt biến hóa, phân thân tán thể, hoặc
c̣n hoặc mất, hay nhỏ hay lớn, hay tṛn hay vuông, hay già hay trẻ, hay ẩn
hay hiện, đạp lửa không cháy, đi dao không đứt, ở dơ không nhớp gặp
rủi không xui, muốn đi th́ bay, ngồi th́ tỏa sáng, nên gọi là Phật".
Đây là một quan niệm rơ ràng
tách rời Phật ra khỏi những chi phối của những định luật thực tại
khách quan, của những giới hạn sinh vật lư. Phật bây giờ trở thành quyền
năng muốn làm ǵ th́ làm, muốn thay đổi ǵ th́ thay đổi, vượt ra khỏi
chế định của thế giới khách quan. Quan niện như vậy là hoàn ṭan chống
lại mọi quan niệm của Phật, theo đó "có Phật hay không có Phật,
pháp giới vẫn thường trú". Nói cách khác, theo những quan niệm tiêu
chuẩn ấy, Phật dứt khoác có những hạn chế nhất định trước thực tại
khách quan không thể nào thay đổi được.. Vấn đề này, ta có dịp bàn kỷ
hơn ở dưới đây. Chỉ cần vạch ra ngay lúc này là quan niệm một đức
Phật quyền năng tất sẽ dẫn đến những mâu thuẩn nội tại không thể
giải quyết nổi, để cuối cùng phải nhường bước cho một quan niệm Phật
mới phù hợp với yêu cầu khách quan của thời đại.
Không những đề xuất một quan niệm
Phật quyền năng như vậy, Phật giáo Giao Châu, qua con người Khương Tăng
Hội c̣n bạo dạn, cung hiến những phương pháp để biến những quan niệm
ấy thành hiện thực. Hội đă đề lên phương pháp thiền bốn nấc, mà
ông tuyên bố những ai thực hành nó theo tiến tŕnh đă định sẽ đạt
được những kết quả như "muốn làm ǵ cũng được, bay lượn trên
không, đạp nước mà đi, phân thân tán thể, biến hóa muôn cách, vào ra
không ngại, c̣n mất tự do ... , do ông mô tả trong Lục độ tập kinh 7 tờ
39b16-23. Ông cũng giới thiệu phương pháp thiền An - ban - thủ - ư do An Thế
Cao du nhập cả hơn một trăm năm trước đó và cũng hứa hẹn những kết
quả phi thường không kém. Trong lời tựa do ông viết cho bản dịch An -
ban - thủ - ư của An Thế Cao do Tăng Hựu sưu tập lại trong Xuất tam tạng
kư tập 6 tờ 43b7-13 Hội viết: "Người được hạnh - an - ban th́
ḷng liền sáng đưa mắt nh́n xem, không chỗ tối nào không thấy, việc từ
vô số kiếp đến nay, hiện tại các cơi, trong đó có đức Thế Tôn giảng
pháp, đệ tử tụng tập, không nơi xa nào mà không thấy, không một tiếng
nào mà không nghe, hoảng hốt phảng phất, tự do c̣n mất ... chế phục trời
đất, diên tŕ mạng sống, quỉ thần kinh rợn, lính trời rụng rời ...
Phạm Thiên không lường nổi, quỉ thần không hạn chế".
Như vậy, những phương pháp do Hội
đưa ra có thể tạo cho người ta những quyền năng phi thường, vượt qua
mọi giới hạn sinh vật lư, mọi câu thúc của thế giới khách quan. Điều
này chứng tỏ họ rất tin tưởng vào quan niệm quyền năng đó. Họ không
cần tra vấn xem những quyền năng phi thường như thế có hợp lư hay
không có thể thực hiện hay không? Họ đă có những phương pháp do Khương
Tăng Hội đề ra với một xác tín vững chắc và họ tin vào sự hợp lư
và có thể thực hiện của phương pháp đó.
Quan niệm Phật giáo tại Giao Châu
là như thế. Cho nên, khi Kỳ Vực đến với những sự linh dị của ông
th́ chúng càng làm cho quan niệm ấy trở nên xác lập. Kỳ Vực cũng có khả
năng đạp nước mà đi, phân thân tán thể, muốn làm ǵ cũng được, biết
trước những việc từ vô số kiếp đến nay. Vu Pháp Lan có khả năng
"làm cho quỉ thần kinh rợn", làm cho cọp dữ phải thuần. Vu Đạo
Thúy, tuy không có những hành tích ǵ để lại, nhưng với khả năng y dược
của ông, th́ đối với nhân dân, chắc cũng đă bày tỏ một ít nhiều
quyền năng phi thường của ḿnh. Những nhà sư Phật giáo đến nước ta vào
đầu thế kỷ thứ IV như vậy đáp ứng đúng theo yêu cầu của quan niệm
Phật giáo thời đại đó.
Trong Tiểu thuyết của Ân Vân (471
- 529) viết vào năm 516, có dẫn việc Tôn Hạo được tượng Phật, rồi làm
lễ tắm Phật theo lối của Hạo nên bị bệnh âm, sau nhờ có thể nữ
theo Phật giáo vẽ cách cúng Phật mới lành. Ân Vân bảo trích đoạn dẫn
văn có từ Triệt tâm kư của Chí Hàm. Cả sách lẫn người dưới tên
Chí Hàm, ta hiện không t́m thấy trong sách sử nào cả. Nhưng v́ sự việc
dẫn đó liên quan với Khương Tăng Hội, và viết với một giọng điệu
khâm phục, Chí Hàm này có thể là một nhà sư nước ta. Ông có thể sống
trước Tăng Hựu (445 - 519) bởi v́ sự việc đó Tăng Hựu cũng có nói đến
trong Xuất tam tạng kư tập, nhưng đă không được Ân Vân dẫn ra. Trong
lá thư thứ Sáu, Pháp Minh đă dẫn Tăng Hội với một niềm kính trọng đặc
biệt. Thế phải chăng Minh đă học được từ Chí Hàm những truyền thuyết
thần kỳ về Hội? Đây là một có thể. Nếu vậy, HÀm phải sống vào thế
kỷ thứ IV, khi uy danh của Hội đang c̣n sống động trong ḷng mọi người,
để viết ra những ghi chú như ghi chú trong Tiểu thuyết về Hội.
|
Mục lục |
I |
II |
III |
IV |
IVb |
V |
VI |
VII |
VIII |
VIIIb |
IX |
IXb |
X |
XI |
XII |