Giải Nghiêm chuyển ngữ

 (Chúng tôi thêm tiêu đề và sắp lại thứ tự các câu hỏi theo chủ đề khi dịch)

Phần VI: Câu Hỏi Quanh Sự Tu Tập

1. bapanda hỏi: Làm nhà văn viết truyện hư cấu có phải là sống bằng tà mạng hay không, vì liên quan đến việc nói lời không thật? Có phải bịa truyện ra từ trí tưởng tượng của mình cũng là bà con với nói láo?

Viết truyện hư cấu có thể là chánh mạng nếu mình làm theo hai cách này: (1) Làm rõ ra rằng những gì mình viết chỉ là hư cấu (hãy nghĩ đến câu thoái thác người ta thường hay đề ở đầu một cuốn tiểu thuyết: tất cả các sự kiện và nhân vật đều là hư cấu.) Làm như vậy, việc hư cấu không lừa dối ai, bởi vì mình đã thú nhận ngay từ đầu rằng mình chỉ miêu tả những gì mình tưởng tượng ra mà thôi. (2) Mình không viết để khơi dậy tham muốn, dục vọng, sân giận, hay si mê lầm lạc nơi người đọc. Thay vào đó, mình mong khơi lên những phần tốt đẹp hơn trong tâm họ, để đọc xong, họ không những tiêu khiển được mà còn có thêm trí tuệ và từ bi v.v…

2. pema2 hỏi: Tôi thích mơ mộng và lạc vào thế giới tưởng tượng. Điều này nuôi dưỡng sức sáng tạo của tôi, nhưng lại có vẻ không được chánh niệm cho lắm. Thầy thấy suy nghĩ vẩn vơ và tưởng tượng có ích lợi gì không trên phương diện tâm linh?

Cách sử dụng trí tưởng tượng hay nhất là hình dung làm sao mình có thể vượt thoát ra khỏi các vấn đề trong đời mình, các vấn đề trong sự tu tập. Nói khác hơn, mình tìm cách hình dung ra những cách tu sửa, và thử nghiệm xem chúng có đưa đến hạnh phúc chân thật mà mình tha thiết muốn đạt hay không. Đây là loại tưởng tưởng dùng cho mục đích, mở ra nhiều khả năng mới. Không có loại tưởng tưởng này, đời sống bị giới hạn, và thiền tập trở nên khô khan, máy móc.

Về tưởng tượng vu vơ, bạn phải tự hỏi xem mình thật sự gặt hái được gì từ đó, ngoài những khoảnh khắc lâng lâng ngắn ngủi. Đời sống ngắn ngủi lắm, bạn không muốn phí phạm cuộc đời bằng cách đắm mình trong các sinh hoạt không mang lại hạnh phúc lâu dài đâu.

3. Rond hỏi: Tôi hiểu khái niệm thế giới là mộng ảo của Phật giáo, nhưng sự hiện hữu của của vật chất và việc xoay sở theo nó là những điều không thể bỏ qua. Người Phật tử giải thích thế nào về việc dồn quyết tâm đi theo giáo Pháp trong cái thực tại mộng ảo này?

Đức Phật chưa bao giờ nói thế giới là mộng ảo. Trường hợp Ngài đến gần nhất với quan niệm này là khi Ngài bảo đi tìm một thực thể nơi những cái như thọ, tưởng, hay thức của giác quan v.v… thì cũng giống như đi tìm thực thể nơi bọt nước, bong bóng nước, ảo ảnh, cây chuối, hay trò ảo thuật. Ngài không nói rằng những thứ này không có thực – những cây chuối là một thực tại – nhưng mình không thể đặt nền tảng cho một hạnh phúc lâu dài trên chúng.

Đức Phật nói điều quan trọng phải biết về kinh nghiệm thế giới (y báo & chánh báo) của chúng ta là: nó sản phẩm của những hành động và ý hướng của ta, và cái khổ do các nghiệp bất thiện của ta gây ra là một sự thật. Khổ ấy không huyền hão. Tiềm năng hành động như thế nào để chấm dứt khổ cũng là một sự thật. Đó là hai trong bốn sự thật cao quý mà Đức Phật dạy. Vì vậy ta phải dồn quyết tâm để làm cho ba nghiệp và ý hướng của ta càng thiện càng tốt, để chúng ta sống trong thế gian mà không gây đau khổ và để có thể cuối cùng đạt đến tự do hoàn toàn đối với nghiệp và ý hướng. Đó có phải là điều tốt đẹp không? Đó có phải là một khả năng có thể xảy ra không? Mình không biết được nếu mình không thực sự dồn quyết tâm để tìm cho ra cậu trả lời.

4. AUGUSTpg2 hỏi: Tuy dường như đã hiểu các khái niệm duyên sinh và không có một thực tại cố hữu, tôi lại không thích chữ “không.” Thầy có thể đề nghị chữ nào khác không? Tôi nghĩ đến các chữ phù du (ephemeral) và không có thực chất (insubstantial), thầy thấy có được không? Tôi rất thích cách dịch Kinh của Thầy, cảm ơn Thầy.

Cảm ơn bạn.

Đức Phật dùng từ “không” trong hai nghĩa. Trong nghĩa hành thiền, Ngài nói về những trạng thái vi diệu của định, vắng bóng những cái khổ và những bất an vi tế ở những trạng thái định thô hơn. Trong nghĩa kinh nghiệm giác quan, ngài nói rằng các căn (giác quan) của chúng ta và các đối tượng của chúng đều không có ngã, và những thuộc tính đi kèm với ngã – nói khác hơn: không có một cái “ta” cố hữu, hay một cái “của ta” cố hữu trong chúng.

Quan điểm “không” nghĩa là “không có một tự tánh” là một quan điểm thời sau này, do ngài Long Thọ (Nagarjuna) sáng chế. Ngài tranh luận với một số luận sư Phật giáo, những vị này nói rằng mỗi sự việc mà ta cảm nghiệm được đều có một tự tánh. Luận điểm của Long Thọ là nếu sự việc có tự tánh, thì chúng sẽ không sinh diệt. Hơn thế nữa, nếu khổ có tự tánh, thì mình không thể nào giải thoát khỏi khổ được. Cơ bản, điều Long Thọ khám phá ra là điều Đức Phật đã từng trình bày bằng một ngôn ngữ giản dị hơn: mọi sự đều do duyên. (Ngài Long Thọ cũng đi đến điểm này khi định nghĩa không theo lý duyên  sinh.) Nếu mình muốn thoát khổ, mình phải chấm dứt các duyên gây ra khổ, và khổ tự đó sẽ chấm dứt.

Nếu bạn không thích từ “không” theo nghĩa này, bạn có thể thay thế từ ấy bằng “do duyên” vì từ này có ứng dụng thực tiễn. Nó hướng mình tới các điều kiện và nguyên nhân, đặc biệt là các nhân duyên nằm trong khả năng thay đổi của mình, khiến chúng đi về hướng tích cực hơn. Các từ “không có thực chất” (insubstantial) và “phù du” (ephemeral) chỉ nói lên tính chất mau thay đổi mà thôi. Chúng không chỉ cho mình hướng giải thoát.

5. equalizer hỏi: Thầy nghĩ sao về con đường ‘nhất nguyên’ (Advaita) của Ấn Độ giáo, chủ trương “Tôi là cái đó.” Nghĩa là, tôi chính là sự Tỉnh Giác, hay Tịnh Thức, hay Phạm Thiên, hay Phật Tánh. Về bản chất, có điểm tương đồng giữa đạo của Thầy và Ấn Độ giáo không?

Đức Phật dạy rằng bất kỳ định nghĩa mình như thế nào – cho dù là ý niệm tịnh thức hay Phật tánh, hay bất cứ gì đi nữa – tức là tự giới hạn mình. Đó cũng là chướng ngại cho việc nhận biết nhân quả vận hành như thế nào trong tâm mình. Nếu mình nghĩ mình vốn là xấu, mình không tin rằng mình có bất cứ một chút căn lành nào bên trong để có thể phát triển những đức tính thiện. Nếu mình nghĩ mình vốn là thiện, mình sẽ không thấy được thiện ác trong tâm thường thay đổi và lệ thuộc vào điều kiện: điều này thường dẫn đến sự tự mãn, tin rằng bổn tính thiện sẽ dàn xếp tất cả.

Đặt qua một bên những ý niệm về bản chất hay bản sắc, đức Phật khuyên mình chuyên chú vào vấn đề trước mắt: những nỗi khổ không cần thiết mình gây ra do không biết khổ thành hình như thế nào, và mình có thể thay đổi cung cách của mình như thế nào để chấm dứt khổ. Khi đi theo con đường này đến mức rốt ráo, thì có một hạnh phúc toàn toàn, không bị điều kiện hoá, vượt thoát không gian và thời gian. Ajaan Suwat, một trong những vị thầy của tôi, có lần nói: khi đạt đến hạnh phúc không do điều kiện mà thành, mình sẽ không còn phải chơi trò chữ nghĩa quanh đề tài ai nếm được hạnh phúc đó, hoặc hạnh phúc đó là gì.

6. ananda hỏi: Có thể giác ngộ hoàn toàn trong kỷ nguyên hiện tại không? Hầu hết các vị sư trưởng đều thành thật nói rằng họ còn đang trên đường thực tập. Điều này có khiến người ta phải đặt những câu hỏi lớn cho giáo pháp hiện hành và cách diễn dịch kinh điển?

Tôi không thể nói cho các truyền thống khác, nhưng có một số ajaans trong truyền thống lâm tăng Thái Lan – trong đó có những vị khá trẻ - được xem là đã giác ngộ hoàn toàn. Như vậy, vẫn có thể giác ngộ hoàn toàn - nếu mình hết lòng hết sức.

7. jumpalagi hỏi: Các từ “tỉnh thức”, “giác ngộ” (awakening), “sáng tỏ” (enlightenment) và “Niết Bàn” có vẻ hay được dùng thay đổi với nhau. Thật sự có dùng thay đổi như vậy được hay không? Nếu không, thì nghĩa của các từ ấy khác nhau như thế nào? Đây có phải là điều quan trọng cần phải biết không? Xin cảm ơn Thầy và chúc Thầy vô lượng an lành.

“Tỉnh thức”, “giác ngộ” (awakening), và “sáng tỏ” (enlightenment) được dùng để dịch chữ bodhi trong tiếng Pali/Sanskrit. Thầy Bodhi, vì là tên của thầy, có thể nói là có quyển quan tâm đến từ này☺, thích dùng chữ “enlightenment” (sáng tỏ) hơn, vì hình ảnh ánh sáng thường đi kèm với bodhi trong Tạng Pali. Tôi thích chữ “giác ngộ” (awakening) vì nó gần nhất với từ Pali gốc cho chữ bodhi, và vì từ này giúp tránh nhầm lẫn với khái niệm Enlightenment (Sáng Thế) của Châu Âu vào thế kỷ 18.

Niết Bàn (Nirvana) là sự giải thoát (tự do) hoàn toàn. Bodhi là kinh nghiệm đưa đến – trong đó có sự khám phá, nhận ra - sự giải thoát hoàn toàn. Sự phân biệt chỉ quan trọng trong khía cạnh: khi tiến tới một kinh nghiệm giải thoát, ta cần nhận định xem sự giải thoát đó có phải là giải thoát hoàn toàn hay không. Kinh Pali nói: trước hết có tri kiến về luật vận hành của Pháp, sau đó có tri kiến về Niết Bàn. Chiếu theo sự giác ngộ của Đức Phật, tri kiến về luật vận hành của Pháp bao gồm cái biết về đời trước, về chúng sinh khi chết sẽ theo nghiệp sinh lại thế nào, về dục, kiến, hữu và vô minh đi đến chỗ hoàn toàn chất dứt. Chiếu theo những đoạn khác, tri kiến về luật vận hành của Pháp có nghĩa là cái biết về duyên sinh, tức là: hiểu sự mê mờ (vô minh) về nhân quả đưa đến những ý hướng bất thiện như thế nào, và sự hiểu biết (minh) có thể dẫn đến các ý hướng cực kỳ khéo léo (thiện) đến độ có thể đưa đến chỗ chấm dứt mọi ý hướng (nghiệp) như thế nào. Chừng nào đi cùng với cái thấy về ý hướng (nghiệp), sự giác ngộ (awakening/enlightenment) mới đúng là chân chính. Và chỉ khi ấy sự giải thoát mới được hoàn toàn – nghĩa là đúng chân Niết Bàn.