[1] Giống từ rễ: trồng từ củ hay rễ; giống từ cành: trồng bằng cách chiết cành cắm xuống; giống từ đốt: kích thích cho đốt cây đâm rễ và trồng xuống; giống từ hạt rơi xuống: một số loại hoa có hạt khô rụng xuống; giống từ quả: hạt trong quả. [GN]

[2] Nguyên bản: 譬取陰俱識 (thí thủ ấm câu thức), có thể dịch là ‘ví cho thủ ấm đi cùng với thức,’ tuy nhiên ở phần dưới lại chỉ nói đến thức cho nên biết rằng ‘thủ ấm câu’ là cụm từ bổ nghĩa cho ‘thức,’ vì vậy đoạn này được dịch là ‘ví cho thức đi cùng với thủ ấm.’ Thủ ấm tức là năm ấm (đối tượng của sự bám víu), trong Kinh này nói thức bám víu vào bốn uẩn kia trong khi trụ vào chúng, vì vậy ‘thủ ấm’ trong đoạn Kinh này là sắc, thọ, tưởng, hành. [GN]

[3] Nguyên bản: 四取攀緣識住 (tứ thủ phan duyên thức trụ.) Chỗ này thầy Đức Thắng dịch là ‘bốn thủ vin bám nơi thức mà trụ’, nhưng xét theo nghĩa của đoạn đức Phật giải thích bên dưới thì thức bám, vịn vào bốn đối tượng sắc, thọ, tưởng, hành, do vậy, câu Kinh này cũng phải được hiểu cùng theo nghĩa đó. Chúng tôi dịch: ‘Bốn chỗ mà thức trụ vào, và nắm níu vào.’

[4] Đoạn này thầy Đức Thắng và Thanh Từ đều dịch câu ‘hỷ tham nhuận trạch, sinh trưởng tăng quảng’  (喜貪潤澤。生長增廣) với nghĩa là ‘hỷ tham được ướt nhuần, sinh trưởng lớn mạnh.’ Tuy nhiên, ở trên đức Phật nói ‘hỷ tham’ là dụ cho nước, thức là dụ cho giống cây, vì vậy các đặc tính ‘ướt nhuần, sinh trưởng lớn mạnh’ không thể áp dụng cho hỷ tham (nước) được. Nước thì tưới, mà mầm cây (thức) thì sinh trưởng lớn mạnh. Ta không thể ngắt câu sớm, lấy ‘hỷ tham’ làm chủ ngữ mà phải lấy ‘thức’ làm chủ ngữ. Chúng tôi dịch toàn câu là ‘thức trụ nơi sắc…thọ…tưởng…hành thức, vin vào sắc….., được lòng ham thích tưới tẩm nên sinh trưởng và lớn lên.’ [GN]

[5] Nguyên bản: 於色封滯 (ư sắc phong trệ.) ‘Phong trệ’ nghĩa là ngăn trở, đồng nghĩa với chữ ‘ấm’ trong năm ấm (năm uẩn.) Thức bị ràng buộc nơi các uẩn kia, trụ nơi đó và bị ngăn trở giới hạn. ‘Ý sinh’ trong ‘Ý sinh phược’ (意生縛), chúng tôi nghĩ là từ chữ cetanà nghĩa là ý định, ý hướng hay tư niệm (volition, intention) một trong các tâm sở biến hành đi kèm theo mọi hình thức của thức, và cũng là một trong bốn loại thức ăn (tứ thực) nuôi dưỡng sinh tử luân hồi. Hễ có ý định thì có nghiệp (hành động có ý hướng), có tạo tác (tâm hành) cho nên gọi là ‘ý sinh.’ ‘Ý sinh phược’ nghĩa là sợi dây ràng buộc làm bằng tư niệm. Để câu văn dễ hiểu chúng tôi dịch thoát (giữ ý chính) là ‘ý sinh ràng buộc nơi sắc ấm được đoạn trừ.’ GN]

[6] Thức mà đoạn Kinh nói đến lúc ban đầu là thức đi kèm với thủ ấm, sinh sôi nẩy nở trong thủ ấm. Thức đó là sản phẩm từ sự tạo tác (hành). Ví dụ: Khi một người ta thương qua đời, ta nhớ (bám víu) vào hình ảnh người đó, kinh nghiệm quá khứ (thức) của ta với người đó. Từ một tấm ảnh, một mùi hương còn lại ta tưởng tưởng (tưởng), tạo tác ra (hành) kinh nghiệm trong tâm tưởng (thức) của mình với người đó. Ta bám víu vào thọ sinh ra do kinh nghiệm đó và tiếp tục tái tạo thêm kinh nghiệm trong tâm tưởng này. Kinh nghiệm trong tâm tưởng mà ta làm cho sinh sôi nảy nở này là thức trụ nơi tưởng, nơi thọ, nơi hành và nơi sắc. Đó là thức bị ràng buộc vào những cái không thật hay không bền vững, và vì vậy càng làm ta khao khát, thất vọng, khổ sở. Thức này khác với tâm thức được giải thoát khỏi các ràng buộc nắm níu. [GN]

[7] Nguyên bản: 不作行 (bất tác hành); Pali: na abhisankharoti.

Abhisaṅkhāra (tương đương sankhara) là chi phần thứ hai trong 12 Nhân Duyên là sự tạo tác thêu dệt (fabriation) từ  tư niệm (ý hướng, cetanà) đưa đến tái sinh. Hành (sankhara) nói chung nghĩa là sự tạo tác thêu dệt ra (fabricate) từ một ý hướng nào đó. Như ở ví dụ trong chú thích [6], tâm ý có thể vẽ vời ra những kinh nghiệm (thức) rồi cứ vậy đeo đuổi, vẽ vời thêm hoài. Những tạo tác này dựa trên nền tảng của một móng ý (intention) nào đó, móng ý này là nghiệp, do thói quen (nghiệp lực) đưa đẩy. Nếu không nhận biết ý hướng hay ý định của mình trong hiện tại thì tâm ta sẽ tạo tác theo ý hướng đó và ta cứ thế bị lôi đi. Nghiệp tức là hành động có ý hướng. Nghiệp thiện hay bất thiện là tùy thuộc nơi ý hướng. Hành là tạo tác đi theo một  ý hướng nào đó và kéo theo nhiều nghiệp (hành động có ý hướng) khác. Trong một hành có thể có nhiều hành. ‘Bất tác hành’ nghĩa là không thêu dệt bịa đặt thêm nữa bằng tâm thức (không tạo tác ra những cái không thật.) [GN]

[8] Nguyên bản: 知足 (tri túc), Kinh Pali: santusitam [GN]