[1] Tên kinh Pali tương đương Upadaparitassana có nghĩa là sự lo lắng phát sinh từ sự bám víu. Upada có gốc từ chữ upadana: có nghĩa là bám (thủ) để tiếp tục duy trì (như ngọn lửa bám vào chất đốt, cây bám vào đất), cũng có nghĩa là nguyên liệu (chất đốt), chất nuôi dưỡng. Paritassana có gốc từ động từ paritassati nghĩa là lo sợ (to fear), bồn chồn, thèm khát, bám trết vào (to crave). [GN]

[2] Câu ‘Thủ cố sinh trước’ (取故生著) có thể dịch là ‘Do chấp thủ nên sinh đắm trước’ như 2 bản dịch đã có (của HT Thanh Từ và của TT Đức Thắng). Tuy nhiên, ‘đắm trước’ thường được hiểu là bám víu, và ở đoạn dưới hai bản này đều dịch chữ ‘thủ trước’ là ‘chấp thủ’ (nắm giữ.) Như vậy mệnh đề ‘Do chấp thủ nên sinh đắm trước’ là hai mệnh đề có nghĩa giống nhau (‘Do A nên sinh A.’) Trong đoạn kinh dưới, đức Phật hỏi 云何取故生著 (‘vân hà thủ cố sinh trước’), hai bản này đều dịch “Thế nào là do chấp thủ nên sinh đắm trước’ và câu trả lời lại giải thích là do chấp thủ nên sinh ra sợ hãi, bất an, và kết luận: đó gọi là ‘thủ trước’, - không dính gì đến câu hỏi này.

Vì chỗ không hợp lý này, chúng tôi đã tra cứu thêm tự điển MDBG Chinese – English và tìm thấy các nghĩa cổ mà tự điển Thiều Chửu và Đào Duy Anh không có. 著 (tùy theo nghĩa được đọc là trứ (zhu), trước (zhuo) zhe (đọc như ‘trựa’), zhao (đọc như ‘trảo’)) còn có nghĩa là: chụp nắm, khổ, bị ảnh hưởng, bắt lửa, cháy – ngày nay viết theo lối giản tự là 着 (đọc là zhao) Chữ  著 hiểu theo nghĩa ‘bị ảnh hưởng, bắt lửa, cháy, hay khổ’ là phù hợp với lời giải thích của đức Phật bên dưới về phiền não do bám víu. Chúng ta biết: khái niệm của người Ấn Độ cổ cho rằng ngọn lửa cháy là ngọn lửa bị cột buộc, bám víu vào chất đốt nên không có tự do. Niết Bàn nghĩa đen là ngọn lửa tắt ngấm, biểu trưng cho sự tự do, không ràng buộc của ngọn lửa.

Chìa khoá thứ hai để giải mã chỗ gút mắc này là: ‘thủ trước’ trong câu trả lời của đức Phật là một danh từ, đồng nghĩa với cụm từ ‘thủ cố sinh trước.’ Lý do nằm ở chỗ đức Phật hỏi thế nào là ‘thủ cố sinh trước’, và ngài trả lời: … đó gọi là ‘thủ trước’ (thị danh thủ trước.) Như vậy ‘trước’ và ‘thủ’ trong ‘thủ trước’ có liên hệ nhân quả ‘trước do thủ sinh ra’. Trước như đã giải mã ở trên, có nghĩa là phiền não (khổ), hay sự bốc cháy. Và như vậy cụm từ ‘thủ cố sinh trước’ cũng như ‘thủ trước’ đều nên dịch là ‘nhiệt não hay phiền nhiệt phát sinh từ sự bám víu.’ [GN]

[3] Nguyên bản: 異我 (dị ngã). Các bản dịch khác là ‘khác ngã.’ Tuy nhiên, ‘khác ngã’ thường được hiểu là ‘không phải ngã’ dễ lầm với các đoạn Kinh nói 5 uẩn là không phải ngã (phi ngã.) Chúng ta để ý thấy ‘phi ngã’ và ‘dị ngã’ là 2 khái niệm khác nhau. Phi ngã đơn giản là ‘không phải là ngã.’ Còn ‘dị ngã’ là một ý niệm chấp ngã, nói ngã là khác, còn sắc (thọ tưởng hành thức) là khác nhưng là một thuộc tính của ngã, cho rằng ‘nhờ 5 uẩn mà tôi biết có ngã’ (như cách nói của Descartes ‘tôi suy nghĩ nên tôi hiện hữu.’) ‘Dị’ ở đây có nghĩa là nét riêng, nét đặc thù, nhờ đó mà tôi khác mọi người. Chúng ta sẽ thấy ý này khi đọc câu Kinh tiếp nối. [GN]

[4] Khi một người có địa vị, nhà cửa, anh ta nắm chặt lấy chúng. Anh ta muốn giữ chúng nguyên trạng, đó là giữ tâm dừng lại ở một chỗ, không muốn nó đổi thay. — trên nói tâm phải động theo (nguyên bản là chuyển theo), là nói tâm bị dao động vì sắc đổi thay, chứ không phải nói người đó uyển chuyển theo hoàn cảnh. Chính người này chấp chặt, không uyển chuyển theo hoàn cảnh. [TC]

攝受心住故 (nhiếp thọ tâm trụ) có người dịch là ‘giữ tâm trụ lại một chỗ’ hay ‘nắm giữ tâm mà trụ.’ Tuy nhiên ở phần dưới khi nói về sự không bám víu, nguyên bản chữ hán nói ‘bất sinh thủ trước, nhiếp thọ tâm trụ’ (không có chữ ‘bất’ trước ‘nhiếp thọ tâm trụ’) thì các bản dịch này đều cho thêm chữ ‘không’ để dịch là ‘không nhiếp thọ tâm trụ.’ Dịch như vậy có vẻ tùy tiện, ngược với nguyên bản. Chúng tôi hiểu ‘nhiếp thọ tâm trụ’ là (nhiệt não) cứ trụ mãi trong tâm, xâm chiếm lấy tâm; và cách hiểu này có thể áp dụng trong đoạn ‘bất sinh thủ trước, nhiếp thọ tâm trụ’ hoàn toàn suông sẻ. [GN]

[5] Tâm người này đã định, không bị chao động. Mà định đây không có nghĩa là chấp chặt, chính người này uyển chuyển theo hoàn cảnh. [TC]